Yonat, MehmetAdıbelli, Feyzullah2025-12-152025-12-152025https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=Xau5rw3KuCgEuy-FuJQtsFVMzZek8Acj2E_XCBqd1NKhNVxbOZispvDscG3zG7U8https://hdl.handle.net/20.500.12514/10135Bu çalışma, Kürt İşaret Dili (ZAK) hakkındadır ki Iraq Kurdistan Bölgesel Yönetimi'nde (IKBY), Hîwa Enstitüsünün okullarında, 1980 yılından bu yana sistemli bir şekilde öğretilmektedir. IKBY'de resmiyette Zimanê Amaje Kurdî (ZAK) diye adlandırılmaktadır. Kürdologlar sadece konuşma diline odaklandıkları için işaret dilini ihmal etmişler. Amacımız ZAK'ın gramerini sistemli bir şekilde tanımlamak, belgelemek ve korumak. Çalışmamızı genel olarak Hîwa enstitüsünün eğitim altyapısı üzerine kurduk. Gramer açısında çok fazla benzedikleri için, sahada yapılan çalışmaların çoğu Kürt İşaret Dili (ZAK) ile Amerikan İşaret Dili'nin (ASL) karşılaştırması üzerine kuruludur. Biz de ZAK'ı fonetik ve morfoloji açısından ASL ile karşılaştırdık ve ZAK'ın gramerini tanımladık ki kayıt altına alınmış olsun. İşaret dili üç boyutlu (3D) bir dildir ve görsel kanalı kullanır, o yüzden biz de çalışmalarımızı genel olarak fotoğraflar ve videolar üzerine yaptık. Hîwa enstitüsünün öğretmenlerinin ve IKBY'deki özel kuruluşların hazırladığı videoarşivlerden faydalandık. IKBY'deki öğretmenlerden ve bazı aktivistlerden yardım aldık. Verilerimizi CD ve Google Drive'da topladık. ZAK üzerine yapılmış çok az çalışma var, bu çalışma sayesinde ZAK Kürdolojinin gündemine gireceği için bu çalışma önemlidir. Amacımız artık işaret dilinin ve sağır dilsizlerin durumunun öğrenilmesi ve akademinin ilgisini işaret diline çekmek ve bu sayede işaret dili üzerine daha çok çalışma yapılmasını sağlamak. Çünkü eğitim sağır ve dilsizlerin de hakkı vardır. Anahtar Kelimeler: Kürt İşaret Dili (ZAK), Hîwa Enstitüsü, Amerikan İşaret Dili (ASL), Fonolojî, Morfolojî, Sentaks.This work is about Kurdish Sign Language (ZAK), which has been regularly taught in the schools of the HÎway Institute in Southern Kurdistan since 1980. In the South, it is called Kurdish Target Language (ZAK). Since Kurdish linguists have focused only on spoken language, they have neglected sign language. Our goal is to define, document and protect ZAK in a systematic way from a grammatical perspective. We have based our work largely on the education provided by the HÎway Institute. Because of their grammatical similarities, the studies conducted in the field mostly compare Kurdish Sign Language (ZAK) and American Sign Language (ASL). We compared it with ASL in terms of phonetics and morphology and showed the grammar of KSL, so that it could be documented. Sign language is a 3D language and uses the visual channel, so we mainly based our studies on images and videos. We used the video archive of teachers in Hiva and institutions in the South. We also asked for help from teachers in the South and some activists. We collected our data on CD and Google Drive. This work is important because there are very few studies on ZAK, and through this work, ZAK will enter the agenda of Kurdology. The goal is to make sign language and the situation of the deaf and dumb known and to focus the attention of the academy on sign language, so that studies can be done on it. Therefore, the deaf and dumb also have the right to education. Keywords: Kurdish Sign Language (ZAK), Hîwaya Institute, American Sign Language (ASL), Phonology, Morphology, Syntax.kuDilbilimKurmanci KürtçesiKürtçeLinguisticsKurmanji KurdishKurdishMaster Thesis