Fıkıh Perspektifinden Mizahın Cevaziyeti ve Bey‘ Akdindeki Hukuki Tezahürü Olarak Hezl Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, mizah olgusunun İslam hukukundaki vaz‘î konumunu ve hezl mahiyetindeki beyanların bey‘ (alım-satım) akdine etkisini teorik bir çerçevede, mezheplerin yaklaşımları doğrultusunda incelemektedir. Literatürde daha çok ahlâkî boyutuyla ele alınan mizahın sosyal tasarruflar üzerindeki etkisi ile hezle dayalı bey‘ akdi konusundaki dağınık tartışmaları sistematik bir bütünlükle ele almayı amaçlayan çalışmada; klasik fıkıh ve fıkıh usûlü kaynakları esas alınarak metin merkezli, betimleyici ve analitik bir yöntem izlenmiştir. Araştırmada öncelikle mizah ve hezl kavramlarının fıkhî mahiyeti açıklanmış; mizahın sosyal bir pratik olarak değerlendirilmesine karşılık, hezlin inşâî beyanlarla ilişkisi sebebiyle doğrudan hukuki sonuç doğurabilen bir kategori olduğu ortaya konulmuştur. Bu çerçevede mizahın maksat ve sonuçları itibarıyla memdûh ve mezmûm olarak tasnif edilen bu olgunun şer‘î hükmü belirlenmiştir. Alım-satım akdi bağlamında ise hezlin ehliyeti ve teklifi ortadan kaldıran bir unsur olmadığı, ancak irade, rıza ve ihtiyarla olan ilişkisi sebebiyle hukuki tasarrufların sıhhati ve bağlayıcılığı üzerinde belirleyici olabildiği ortaya konulmuştur. Bu çerçevede özellikle alım-satım akdi bağlamında, hezl yoluyla yapılan beyanların hukuki değeri mezhepler arası mukayeseli bir yöntemle analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, hezl konusunda mezhepler arasındaki ihtilafın, iç irade ile dış beyan çatıştığında hukuki değerlendirmede hangisine öncelik verileceğinden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, mizah ve hezlin fıkıhta belirli şartlar altında hukuki sonuç doğurabilen teknik birer kategori olduğunu göstererek literatüre özgün ve sistematik bir katkı sunmaktadır.