Ferhenga berhevkarîyê ya devoka serhedê (Di mînaka 5 berhemên Kurdên Kafkasyayê de)

Abstract

Her dil, farklı lehçe ve ağızlara sahiptir. Kürt dili de geniş Kürdistan coğrafyasında diğer dillerde olduğu gibi birçok lehçe ve ağızlara sahiptir. Her bir bölgeye göre de Kürt dilinin farklı lehçe ve ağızları oluşmuştur. Örneğin: Botan ağzı, Serhat ağzı, Behdinan ağzı, Tori ağzı, Horasan ağzı vb. Her ağız da fonetik, morfolojik, cümledizimi ve kelime hazinesi açısından kendine mahsustur. Serhat ağzı da Yukarı Kurmancca'nın ağızlarından biridir ki bazı özellikleriyle Kürtçenin diğer ağızlarından farklıdır. Bu çalışmada Serhat yöresine ait bazı yazılı eserlerden kelime, deyim ve atasözlerinden oluşan bir sözlük derledik. Biz bin dolaylarinda madde girişi yaptık, bunun haricinde her madde en az iki anlamıyla birlikte ve varyantlarıyla verildi. Böylelikle bu sözlükte dört bin dolaylarında kelime derlendi. Bu çalışmada görülüyor ki Serhat Ağzı kelime dağarcığı yönüyle Kürtçe'nin diğer ağızlarından farklıdır ve bağımsız bir ağızdır. Bu çalışmamız, Serhat Ağzı'nı Kürt entelektüel camiasında daha çok görünür kılacak. Bununla birlikte bu çalışmamız Kürtçe Dilbilimi'nde sözlükbilimi çalışmaları ve Serhat Ağzı üzerine yapılacak çalışmalar için başvurulacak bibliyografik ve başlıca kaynak görevinde olma iddiasındadır. Anahtar Kelimeler: Sözlük, Kürtçe Sözlük Bilimi, Kürtçe Sözlükçülüğü, Ağız, Serhat Bölgesi Ağzı

Every language has different dialects and subdialects. The Kurdish language has many dialects and subdialects in the wide geography of Kurdistan like in other languages. According to each region, different dialects and subdialects of the Kurdish language have been formed as Botan subdialect, Serhed subdialect, Behdinan subdialect, Tori subdialect, Khorasan subdialect etc. Each subdialect has unique features in terms of phonetics, morphology, syntax and vocabulary. The subdialect of Serhed is also one of the subdialects of Northern Kurdish (Kurmanji), which differs from other Kurmanji subdialects with some features. In this study, we have compiled a dictionary consisting of words, idioms and proverbs from some written works belonging to the Serhed subdialect. We entered about a thousand items, apart from this, each item was given with at least two meanings and variants. Thus, around four thousand words were compiled in this dictionary. In this study, it is seen that Serhed Subdialect is different from other Kurdish subdialects in terms of vocabulary so it is an independent subdialect of Kurmanji. This work is going to make Serhed Subdialect more visible in the Kurdish intellectual community. However, this study claims to be the bibliographic and main source to be consulted for lexicography studies in Kurdish Linguistics and studies on Serhed Subdialect. Keywords: Dictionary, Kurdish Lexicology, Kurdish Lexicography, Subdialect, Serhed Subdialect. Her zimanek xwedîyê dîyalekt û devokên cuda ye. Zimanê kurdî jî wekî her zimanî di erdnîgarîya fireh a Kurdistanê de xwedîyê gelek dîalekt û devokên cuda ye. Li gor her dever û herêmekê jî devokên zimanê kurdî yên cuda peyda bûne. Bo mînak devoka Botanê, devoka Serhedê, devoka Behdînanê, devoka Torê, devoka Xorasanê û hwd. Her devokek jî ji alîyê dengnasî, morfolojîk, hevoksazî û peyvdankî (gencîneya peyvan) ve mexsûsê xwe ye. Devoka Serhedê jî ji wan yek devokên kurmancîya jorîn e ku ji hin alîyan ve ji devokên kurdî yên din cudatir e. Di vê xebatê de me ji berhemên nivîskî yên aîdê devera Serhedê gelek peyv, biwêj û gotinên pêşîyan ên resen ku aîdê vê devokê peyda kirin. Me dora hezar madeyan peyv dan ji xêncî vê jî, her madeyek herî kêm bi du mane û varyantan hatin dayîn. Bi vî awayî di vê ferhengê de dora çar hezar peyv berhev bûne. Bi vê xebatê ve em dibînin ku devoka Serhedê ji alîyê peyvdanka (gencîneya peyvan) xwe ve ji devokên kurdî yên din cudatir e û devokeke serbixwe ye. Ev xebata me dê devoka Serhedê di nav civata xwende ya kurdî de zêdetir 'eyan (xuyanbar) bike. Herwiha em di wê bawerîyê de ne ku ev xebata me dê di qada zimannasîya kurdî de ji bo xebatên ferhengnûsîyê û xebatên li ser devoka Serhedê bibe çavkanîyeke sereke ya bîblografîk û pêşîn. Peyvên Sereke: Ferheng, Ferhengnasîya Kurdî, Ferhengnûsîya Kurdî, Devok, Devoka Herêma Serhedê.