Kaderi Kabul ve Red Arasında İki Risale: Hasan-ı Basrî ile Ömer b. Abdülazîz'in Risâlelerinde Kaderi Tartışma Biçimleri

Abstract

Bu çalışma, erken dönem İslâm düşüncesinde kader inancının nasıl şekillendiğini, iki farklı figür üzerinden karşılaştırmalı bir bakışla ele almayı amaçlamaktadır. Kader inancı, kelâm disiplininde merkezi bir yere sahip olmakla birlikte, tarihsel süreçte yalnızca inanç düzeyinde tartışılmamış; siyasal, toplumsal ve ahlaki boyutlarıyla da çok katmanlı bir yapı kazanmıştır. Bu bağlamda, Hasan-ı Basrî (ö. 110/728) ve Ömer b. Abdülaziz'e (ö. 101/720) nispet edilen kader risâleleri esas alınarak, söz konusu inanç ilkesinin farklı tarihsel ve toplumsal bağlamlarda nasıl yorumlandığı analiz edilmiştir. Araştırmada içerik çözümlemesi ve bağlamsal okuma yöntemleri kullanılmış; her iki risâlede delillendirme biçimi, ayet ve hadis kullanımı, hitap tarzı, söylemsel yönelimler ve siyasal bağlamlar dikkate alınarak değerlendirme yapılmıştır. Hasan-ı Basrî'nin bireysel sorumluluğu ön plana çıkaran yaklaşımı ile Ömer b. Abdülaziz'in toplumsal düzeni esas alan daha sistematik ve mutedil yorumu karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak, kader inancının sabit bir doktrinden ziyade tarihsel ve bağlamsal ihtiyaçlara göre farklılık gösteren bir yorum alanı olduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, erken dönem İslâm düşüncesindeki kader tartışmalarının yalnızca teolojik değil, aynı zamanda siyasal otorite, birey-devlet ilişkisi ve toplumsal yapı açısından da önemli yansımaları olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Kelam, Kader, Kaderiyye; Hasan-ı Basrî; Ömer b. Abdülaziz; er-Risâle fi'l-Kader; er-Red ale'l-Kaderriyye.This study aims to examine how the belief in qadar (divine predestination) was shaped in early Islamic thought through a comparative analysis of two prominent figures. While qadar occupies a central place in the discipline of kalām, it has evolved into a multilayered concept that extends beyond theological debate to encompass political, social, and moral dimensions. In this context, the treatises on qadar attributed to Ḥasan al-Baṣrī and (d. 110/728) ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz (d. 101/720) serve as the primary sources for analyzing how this belief was interpreted within distinct historical and societal frameworks. The study adopts content analysis and contextual reading methods. Each treatise is evaluated in terms of its evidentiary style, use of Qur'anic verses and ḥadīths, rhetorical approach, discursive orientations, and political context. The research compares Ḥasan al-Baṣrī's emphasis on individual responsibility with ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz's more systematic and moderate interpretation, which prioritizes social order. The findings suggest that the belief in qadar should not be seen as a fixed doctrine but as a field of interpretation shaped by historical and contextual needs. The study demonstrates that debates on qadar in early Islamic thought had significant implications not only in theology but also in the spheres of political authority, state-individual relations, and social structure. Keywords: Qadar; Qadarite; Hasan al-Basri; Umar b. Abd al-Aziz; al-Risālah fī'l-Qadar; al- Radd ʿalā'l-Qadariyya.