Anadolu Geleneksel İnanışlarında Hayvanların Yeri: Antrozoolojik Bir Değerlendirme

Abstract

Bu çalışmada, insan-hayvan etkileşimlerini inceleyen bir disiplin olan antrozooloji çerçevesinde, Anadolu geleneksel inanışlarında hayvanların rolü incelenmektedir. Hayvanlar, insanlık tarihinde yalnızca biyolojik varlıklar değil, aynı zamanda inanç sistemlerinde güçlü semboller olarak kabul edilmiştir. Anadolu'da farklı medeniyetlerin etkisiyle şekillenen halk inanışları, hayvanları kutsal, uğurlu veya uğursuz varlıklar olarak değerlendirmiştir. Çalışma, hayvanlara yüklenen sembolik ve işlevsel rollerin kökenlerini, tarihsel gelişimini ve günümüzdeki yansımalarını ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntemler kullanılmış, literatür taraması, sözlü tarih çalışmaları ve nitel içerik analizi uygulanmıştır. Osmanlı arşiv belgeleri, halk edebiyatı metinleri ve alan araştırmaları temel kaynaklar olarak değerlendirilmiş, hayvan inanışlarının kolektif bellekte nasıl şekillendiği ve zaman içinde nasıl evrildiği analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında leylek, baykuş, kurt, tilki, yılan, at ve geyik gibi hayvanların Anadolu halk inanışlarında farklı bağlamlarda nasıl değerlendirildiği ortaya konulmuştur. Leylek bereketin, baykuş uğursuzluğun simgesi olarak görülürken, yılan koruyucu veya kötücül bir varlık olarak değerlendirilmiştir. Geyik ise Alevi-Bektaşi inanç sisteminde önemli bir figürdür. Modernleşme ile halk inanışlarının nasıl değişime uğradığı da ele alınmıştır. Geleneksel inanışların günümüz toplumunda nasıl varlığını sürdürdüğü ve kültürel mirasın devamlılığındaki rolü tartışılmıştır. Sonuç olarak, halk inanışlarının sadece batıl inanç ya da mitolojik bir unsur değil, toplumsal kimlik ve kültürel hafıza açısından önemli bir yapı taşı olduğu ortaya konulmuştur.

This study examines the role of animals in Anatolian traditional beliefs within the framework of anthrozoology, the discipline that explores human–animal interactions. Throughout human history, animals have been regarded not only as biological beings but also as powerful symbols in traditional cosmologies and practices. In Anatolia, traditional beliefs shaped by diverse civilizations have positioned animals as sacred, auspicious, or ominous beings that extend beyond their everyday roles in human life. Adopting a qualitative research approach, this study draws on published literature, oral history, and qualitative content analysis. Contemporary literature on animal-based beliefs in Anatolia, complemented by field research, serves as the primary source material for analyzing how animals have been integrated into collective memory and embodied in traditional norms and practices. The findings highlight the symbolic roles of animals such as storks, owls, wolves, foxes, snakes, horses, and deer. For instance, while storks symbolize fertility, owls are often seen as omens of misfortune. Snakes may be regarded as either protective or malevolent, whereas deer hold a central place in AleviBektashi belief systems. The research also explores the impact of modernization on these beliefs, emphasizing both their transformation and their persistence in shaping cultural heritage. In conclusion, the study argues that animal-based traditional beliefs should not be dismissed as mere superstition or mythology, but rather understood as integral elements of social identity and cultural memory in Anatolia.