Mardin’de Kutsal Mekânlara Bağlı Efsaneler ve Evliya Menkıbelerinin Mitik Temellerinden Günümüz İşlevlerine

Abstract

İnsanlığın inanma ihtiyacından doğan kökleri mitik dönemlere kadar uzanan kutsaldeğerler, kutsal mekânlar ve keramet ehli olarak görülen veli/evliya tipi Anadolu’nun birçok bölgesinde varlık göstermektedir. Bu inançlar yöreden yöreye bazıdeğişiklikler içerse de benzer kültür temellerinden beslendiklerinden benzer ihtiyaçlara da cevap verirler. Bu bağlamda çalışmanın konusunu teşkil eden kutsalmekânlar, Mardin özelinde veli tipiyle bağlantılı olarak “yatır”/”türbe” şeklindeadlandırılan veli kişilerin mezarlarının etrafında gelişen rivayetleri kapsamaktadır.Fakat Mardin’de söz konusu veli kültünden bağımsız olarak da bazı mekânlarınhalk tarafından kutsal kabul edildiği gözlemlenmiştir. Çalışmanın konusunu,söz konusu kutsal mekânlar etrafından oluşan evliya menkıbeleri kadar zamanlakutsallık kazanan mekânlar etrafında oluşan efsaneler de oluşturmaktadır.Çalışmanın sahasını Mardin il merkezi ve yakın ilçeleri oluşturmaktadır. Sahaçalışmasından elde edilen metinlerin bir kısmı katılımcı gözlemci ve gözlemci konumunda tarafımızdan gerçekleştirilmiştir. Bir diğer kısmı da lisans öğrencileri tarafından gerçekleştirilmiş ve tarafıma yazılı olarak iletilmiştir. Çalışmadayer alan metinlerle ilgili gerekli bilgi ve izinler hem kaynak kişi hem de derlemecilerden temin edilmiştir. Derleme metinlerinin altında derlemeci ve kaynakkişi bilgileri mevcuttur. Söz konusu menkıbe ve efsaneler incelendiğinde, bunlarıneski Türk inanç ve gelenekleriyle temellendiği görülmektedir. Fakat günümüzdebu temellerin, pratikleri gerçekleştiren kaynak kişiler tarafından unutulmuş olduğu tespit edilmektedir. İslam inancı, diğer semavi dinler ve eski Türk inançlarınıngünümüzde yeni bir boyut kazandığı ve söz konusu kutsal mekânların halkın yinebaşka bir boyutta manevi ihtiyaçlarını karşıladıkları merkezlere dönüştüğü tespitedilmiştir.