İslam Dünyasında Tarih Usulünün Gelişimi: Memlüklüler Örneği

Abstract

İslam dünyasında tarih yazımı, erken dönemlerden itibaren dinî ve toplumsal hafızanın muhafazasında önemli bir ilim dalı olarak görülmüştür. İlk dönemlerde hadis ve tarih ilimleri birbirine yakın seyretmiş, hadis usulünde geliştirilen rivayet değerlendirme yöntemleri tarihî aktarımların da güvenilirliğini sağlamada kullanılmıştır. Ancak tarihçilerin eserlerinde zamanla ortaya çıkan abartı, taassup ve hatalı rivayetler, tarih ilminin rasyonel ve sistematik bir metodolojiye duyduğu ihtiyacı göstermiştir. Bu bağlamda, Memlükler(648/923/1250-1517 dönemi tarih usulünün kurumsallaşması açısından önemli bir dönüm noktası olmuştur. İbn Haldûn (ö. 808/1406), tarihî rivayetleri aklî ve toplumsal ölçütlerle değerlendiren yaklaşımıyla tarihin bağımsız bir ilim olarak temellerini atmıştır. Onun ardından gelen Kâfiyeci (ö. 879/1474), tarih ilmini mantık esaslarıyla ilişkilendirerek disipliner bir yapı kazandırmış, Sehâvî (ö. 902/1497), tarih ilminin meşruiyetini savunup metodolojik ilkelerini belirlemiş, Süyûtî (ö. 911/1505) ise tarih yazımında kaynak kullanımı ve atıf düzeni gibi teknik unsurlara katkı sağlamış, böylece tarih usulü ciddi bir ilim hüviyetine kavuşmuştur. Bu tez, İslam'ın ve ilk dönem İslam alimlerinin tarihe bakış açısı, hadis ve tarih arasındaki metodolojik ilişkinin zamanla nasıl ayrıştığı, Memelükler döneminde tarih usulünün hangi amillerin etkisiyle doğduğunu ve sistematik bir hâl aldığını Memlükler devri göz önünde bulundururlarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada, bu âlimlerin tarih yazım teknikleri tahlil edilerek belirlenmiştir. Ayrıca, literatürde tarih usulünün nasıl kurulduğu ve tekâmül ettiği konusundaki boşluğu doldurmak hedeflenmiştir. Böylece tez, Memlükler dönemi özelinde tarih metodolojisinin ilmî bir temele kavuşma sürecini açıklığa kavuşturmaktadır. Anahtar Kelimeler: Memlükler, Tarih Yazımı, Tarih Usulü, İbn Haldûn, Kâfiyeci, Sehâvî, Süyûtî.

In the Islamic world, historiography has been regarded since the early periods as a significant branch of knowledge essential for the preservation of religious and social memory. In its formative stages, the sciences of hadith and history closely paralleled one another, the methods developed in hadith criticism were employed to ensure the reliability of historical transmissions. However, over time, exaggeration, sectarian bias, and inaccurate narrations began to appear in historical works, revealing the need for a rational and systematic methodology within the discipline of history. In this context, the Mamluk period represents a crucial turning point in the institutionalization of historical methodology (ʿilm uṣūl al-tārīkh). Ibn Khaldūn (d. 808/1406) laid the foundations for history as an independent science by evaluating historical reports through rational and sociological criteria. Following him, Kāfiyajī (d. 879/1474) established a more disciplinary framework by linking the study of history to the principles of logic, al-Sakhāwī (d. 902/1497) defended the legitimacy of historiography and defined its methodological principles, while al-Suyūṭī (d. 911/1505) contributed to its technical dimensions through his work on source citation and reference systems. Collectively, these scholars enabled history to acquire the status of a rigorous and autonomous science. This thesis aims to reveal the Islamic and early Muslim scholars' perspectives on history, to examine how the methodological relationship between hadith and historiography gradually diverged, and to analyze the intellectual and epistemological factors that led to the formation and systematization of historical methodology. The study analyzes the writing techniques of the aforementioned scholars and seeks to fill the gap in the existing literature concerning the emergence and evolution of uṣūl al-tārīkh. Thus, the thesis elucidates the process by which historical methodology attained a scientific foundation during the Mamluk period. Keywords: Mamluks, Historiography, Methodology of History, Ibn Khaldūn, Kāfiyajī, al-Sakhāwī, al-Suyūṭī,