185 Numaralı Mardin Şer'iyye Sicil Defteri Fiziki Yapısı ve Muhteva İncelemesi

Abstract

Şer'iyye sicilleri; Osmanlı kent toplumunun hukuki, sosyal ve idari işleyişini ortaya koyan temel başvuru kaynakları arasında yer alır. Bu defterler, bireylerin kendi aralarındaki ilişkilerinin yanı sıra devletle kurdukları hukuki bağları da görünür kılarak, özellikle yazılı ve sözlü hafızanın sınırlı kaldığı durumlarda geçmişe dair önemli veriler sunar. Bununla birlikte, Mardin özelinde şer'iyye sicillerine dayalı çalışmaların sınırlı olması bu zengin kaynakların henüz yeterince değerlendirilmediğini göstermektedir. Bu çalışma, 1890-1892 yıllarına ait hükümleri ihtiva eden 185 Numaralı Mardin Şer'iyye Sicili defterinin transkripsiyonu ve analizi üzerinden, Mardin'de hukuki temsil (vekalet) uygulamalarını merkeze almaktadır. Çünkü defterin muhtevası incelendiğinde kayıtların büyük ölçüde dava vekili tayinlerine ilişkin olduğu görülmektedir. Bu durum, Mardin'de dava vekilliği müessesesinin yaygın bir kullanım alanı bulduğunu ve henüz kurumsal bir baro yapısı oluşmamış olsa da belirli bir uzmanlık zümresinin fiilen varlık gösterdiğini ortaya koymaktadır. Çalışmada, dava vekilliği uygulamaları üzerinden Mardin toplumunun mahkemeye erişim ve hak arama pratikleri analiz edilerek dönemin hukuki pratikleri çerçevesinde Müslim ve gayrimüslim unsurların birbirleriyle ve devletle kurdukları ilişkiler değerlendirilmektedir. Bu yönüyle araştırma, şer'iyye sicillerinin yalnızca birer hukuki kayıt değil aynı zamanda taşrada hukuk kültürünün oluşumuna ışık tutan çok katmanlı tarihsel belgeler olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır.Sharia court registers (şer'iyye sicilleri) constitute fundamental sources for understanding the legal, social, and administrative functioning of Ottoman urban society. These registers not only document relations among individuals but also render visible the legal ties established between society and the state, thereby offering invaluable insights into the past, particularly in contexts where written and oral memory remain limited. Despite their rich evidentiary potential, studies based on sharia court records in the case of Mardin have remained limited, indicating that these sources have not yet been sufficiently explored. This study centers on legal representation practices in Mardin through the transcription and analysis of the 185 numbered Mardin Sharia Court Register, which contains judicial records dated between 1890 and 1892. An examination of the register reveals that the majority of entries concern the appointment of legal representatives (dava vekilleri). This finding demonstrates that the institution of legal representation was widely practiced in Mardin and that, although a formally institutionalized bar association had not yet emerged, a functional and specialized professional group effectively existed. By analyzing legal representation practices, the study evaluates patterns of access to justice and rights-claiming among the inhabitants of Mardin. Within this framework, it also examines the interactions of Muslim and non-Muslim communities with one another and with the state in light of contemporary legal practices. In this respect, the research aims to demonstrate that sharia court registers are not merely legal documents but also multilayered historical sources that illuminate the formation of legal culture in the provinces.