Cemâleddîn el-Fâkihî ve Şerh Kitâbı'l Hudûd Fı'n Nahv Adlı Eseri

Abstract

Bu çalışma, hicrî onuncu yüzyılda önemli ilim merkezlerinden olan Mekke'de yetişen önde gelen dil alimlerinden Cemâluddîn el-Fâkihî'nin (ö. 972/1564) hayatını, ilmî kişiliğini ve nahiv ilmindeki yerini incelemektedir. Ayrıca onun nahiv ilminin kavram, terim ve tanımlarına dair ele aldığı Şerhu Kitâbi'l-hudûd fî'n-Nahv isimli eseri de bu çalışmada değerlendirilmektedir. Araştırmada, Memlük yönetiminden Osmanlı idaresine geçiş sürecinde Hicaz bölgesindeki ilmî hareketliliğin arka planında, Fâkihî'nin dil ve gramer alanındaki yeri ve eserinin yöntemsel özgünlüğü ele alınmıştır. Kaynak taraması, metin analizi ve karşılaştırmalı yöntemlerin kullanıldığı çalışmada, müellifin nahiv terimlerini mantık disiplininin (cins, fasıl vb.) kavramsal araçlarıyla yeniden yapılandırarak terminolojik bir istikrar sağlamıştır. Araştırmada Fâkihî'nin nahiv terimlerini tanımlarken, efrâdına câmi' ağyârına mâni' prensibine titizlikle bağlı kaldığı, çoğunlukla Basra dil ekolünün kavramlarını benimsemekle birlikte Kûfe dil ekolünün görüş ve kavramlarına da yer veren eklektik ve öğretici bir üslup tercih etmiştir. Ayrıca eserdeki nahiv ilmine dair kural, terim ve tanımları, ayet, hadis, şiir ve nesirden getirdiği istişhâdlarla güçlü bir şekilde temellendirmiştir. Söz konusu eserinde metin ile şerhi güzel bir şekilde birleştirip mezc usulünü başarıyla tatbik etmiştir. Dolayısıyla bu çalışma, Fâkihî'nin klasik nahiv ve terim bilimi (hudûd) geleneğinin tekâmülündeki merkezî rolünü ve özgün katkısını literatüre kazandırmaktadır.This study examines the life, scholarly personality, and place in the science of syntax (nahw) of Cemâluddîn el-Fâkihî (d. 972/1564), one of the leading linguistic scholars who was raised in Mecca, a major center of learning in the tenth century of the Hijrî calendar, as well as his work entitled Sharh Kitâb al-Hudûd fî al-Nahw, in which he addresses the concepts, technical terms, and definitions of the science of syntax. The research addresses the intellectual backdrop of scholarly activity in the Hejaz region during the transitional period from Mamluk to Ottoman rule, situating el-Fâkihî's place in the fields of language and grammar, as well as the methodological originality of his work. Employing source scanning, textual analysis, and comparative methods, the study demonstrates that the author restructured the technical terms of syntax using the conceptual tools of the discipline of logic (such as genus, differentia, etc.), thereby achieving terminological consistency. The research further reveals that in defining syntactic terms, Fâkihî adhered rigorously to the principle of jâmiʿ li-afrâdihî mâniʿ li-aghyârihî (comprehensive of all instances and exclusive of all others), and that he favored an eclectic and didactic style - primarily adopting the terminology of the Basran linguistic school while also incorporating the views and technical terms of the Kufan linguistic school. Furthermore, he solidly grounded the rules, terms, and definitions pertaining to the science of syntax by drawing on textual evidence (istishhâd) from Quranic verses, prophetic traditions (hadîth), poetry, and prose. In the work in question, he skillfully integrated the original text with its commentary, successfully applying the method of mazj (interweaving or blending). Accordingly, this study brings to the scholarly literature Fâkihî's central role and original contribution to the evolution of the classical tradition of syntax and terminological science (hudûd).