Fıkhî Neticeye Etkisi Bağlamında Mu‘tezilî Âlim Ebû Müslim el-İsfahânî’nin Mensuh Âyetlere Yaklaşımı

Abstract

Şâri‘ tarafından konulmuş bir hükmün tamamen veya kısmen ortadan kaldırılması şeklinde tanımlanan nesih, İslâm ilim geleneğinde erken dönemlerden itibaren tartışıla gelmiştir. Nesih, nasslar arasındaki görünür çelişkileri gidermek ve şer‘i deliller arasında tutarlı bir bütünlük sağlama amacı taşır. Âlimlerin büyük çoğunluğu, neshin hem aklen mümkün, hem dinî naslarda fiilen gerçekleştiği konusunda görüş birliği içindedir. Bu hususta çoğunluğun görüşüne karşı en radikal yaklaşım Mu‘tezilî âlim Ebû Müslim el-İsfahânî'den gelmiştir. İsfahânî, neshin aklen mümkün olduğunu ve farklı dinler arasında gerçekleştiğini kabul etmekle birlikte, Kur'an âyetleri arasında neshin gerçekleşebilmesinin mümkün olmadığını savunmuş ve Kur'ân'ın bir kısmının diğer bir kısmını neshetmesini kabul etmemiştir. İsfahânî'nin çoğunluk karşısındaki bu duruşu, onu, çoğunluğun mensuh kabul ettiği ayetlere farklı ve alternatif yorumlar getirmek zorunda bırakmıştır. Onun bu yorumları, bazen yüzeysel ve lafzî olduğu sonucunu doğururken, bazen de şer‘î hükümler noktasında farklı neticelere yol açmıştır. Bu çalışma Süyûtî'nin eserlerinde neshe konu olabilecek yaklaşık yirmi ayet merkeze alınarak yürütülmüştür. İsfahânî'nin bu ayetlere getirdiği yorumlar fıkıh usulü kavramlarından tahsis, beyân ve te’vil kavramları çerçevesinde sistematik bir şekilde analiz edilmiş ve İsfahânî'nin nesih karşıtı tutumunun fıkhî sonuçları ortaya konulmuştur.