Kutsalın Mekâna Yansıması: Hz. Süleyman Camisi ve 27 Sahabe Türbesi Örneği

Abstract

Geleneksel din anlayışının yoğun olduğu kültürlerde türbe ziyaretleri önemli bir yer tutmaktadır. Türbeler, İslam dini anlayışı içerisinde bir taraftan kabul görülmeyen ve eleştirilerin odağında olan bir alan iken diğer taraftan da geleneksel din anlayışına göre kutsal olarak görülen mekânlardır. Anadolu'da insanlar, türbede yatan kişilerin yüceliğine, mucizevi olaylarına inanmakta veya onların Allah'a daha yakın oldukları düşüncesiyle bu mekânlara kutsallık atfederek kutsallığın aracı olarak görmektedirler. Tarihsel süreç içerisinde, insanların dua ettiği, medet umduğu, kutsala yakın olma veya ona ulaşma amacı ile ziyaret ettiği türbeler; önemli dinî mekanlar olarak işlevsel bir nitelik kazanmışlardır. Bu çalışma Diyarbakır'daki Hz. Süleyman Camisi Külliyesi'nde bulunun 27 Sahabe Türbesi örneklemi doğrultusunda ziyaretçilerin türbeye yükledikleri anlamlar, gerçekleştirdikleri ritüellerin sembolik anlamları, türbenin popüler kültürle etkileşimi ve toplumsal cinsiyet bağlamında nasıl deneyimlendiği teorik kavramlar ve bulgular ile birleştirilerek analiz edilmiştir. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerin yararlanılarak, saha gözlemleri ve katılımcı görüşmeleri yoluyla elde edilen veriler değerlendirilmiştir. Bu çalışma, din antropolojisi bağlamında ele alınarak öncelikle din antropolojisinin ne olduğu açıklanmıştır. Daha sonra türbe kültürü, ritüellerin anlamı ve kutsal mekân algısı gibi unsurları din antropolojisi bağlamında değerlendirilmiştir. Aynı zamanda popüler kültür bağlamında ziyaret dindarlığı ele alınarak kısaca açıklanmıştır. Elde edilen bulgulara göre, türbede gerçekleştirilen dua etme, dilekte bulunma, adak adama vb. ritüellerin dini ve manevi ihtiyaçların karşılanmasına aracılık ettiği kadar toplumsal dayanışma ve aidiyet duygusunu da güçlendirmektedir. Türbe ziyaretleri, psikolojik açıdan bireyler için bir rahatlama, teselli bulma ve manevi anlamda bir güç kaynağı niteliğindedir. Aynı zamanda, türbenin popüler bir alana dönüşmesiyle birlikte piknik alanı ve turistik ziyaret noktası gibi sosyal ve kültürel işlevler kazandığı görülmektedir. Toplumsal cinsiyet açısından ise kadınların daha çok şifa ve aile merkezli pratiklere yöneldiği, erkeklerin ise koruyucu ve otoriter rollerde öne çıktığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak Hz. Süleyman Türbesi, kutsal ile sıradan, kamusal ile özel pratiklerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir mekân olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, kutsal mekânların yalnızca dini ritüeller bağlamında değil; toplumsal cinsiyet, popüler kültür etkileşimleri ve mekânsal dönüşümler çerçevesinde analiz edilmesi gerektiğini göstermektedir.

In cultures where traditional religious understanding is intense, visits to tombs hold an important place. Tombs, within the understanding of Islam, are on the one hand an area that is not accepted and is the focus of criticism, while on the other hand they are regarded as sacred spaces according to traditional religious understanding. In Anatolia, people believe in the exalted status and miraculous events of the individuals buried in the tombs or considering them closer to God, attribute sanctity to these places and see them as a means of holiness. In the historical process, tombs have acquired a functional quality as significant religious sites visited by people for the purpose of praying, seeking help and being close to or reaching the sacred. This study analyzes the meanings that visitors attribute to the tombs, the symbolic significance of the rituals performed, the interaction of the tombs with popular culture, and how these experiences are shaped in terms of gender, using the example of the 27 Sahaba Tombs located within the Hz. Süleyman Mosque Complex in Diyarbakır. In the study, data obtained through field observations and participant interviews were evaluated using qualitative research methods. Within the study, the concept of religious anthropology is first explained, followed by an evaluation of tomb culture, the significance of rituals, and the perception of sacred space within this framework. Additionally, religious practices in the context of popular culture are briefly addressed. According to the findings, rituals such as praying, making wishes, and fulfilling vows at the tomb serve not only to meet religious and spiritual needs but also to strengthen social solidarity and a sense of belonging. Tomb visits, provide individuals with psychological relief, consolation, and a source of spiritual strength. Simultaneously, with the transformation of the tomb into a more popular space, it has acquired social and cultural functions such as serving as a picnic area and a site for touristic visits. From a gender perspective, women were observed to engage more in healing- and family-centered practices, while men predominantly assumed protective and authoritative roles. Consequently, the Hz. Süleyman Tomb is interpreted as a multi-layered space where the sacred and the ordinary, as well as public and private practices, intersect. This study, demonstrates that sacred spaces should be analyzed not only in the context of religious rituals but also through the lenses of gender dynamics, interactions with popular culture, and spatial transformations.