Mîr Hüseyin Meybudî’nin Câm-i Gît-i Nümâ Adlı Eserinin Serüven ve Tahlili

Abstract

Bu çalışma, Timur Devleti’nin sonu ile Akkoyunlular döneminin önde gelen âlim ve kadılarından Mîr Hüseyin Meybudî’nin Câm-i gît-i nümâ adlı Farsça eserini incelemektedir. Celâleddin ed-Devvânî’nin öğrencisi olan Meybudî, bu metninde kelâm ilmini İbn Sînâ felsefesi ve İşrâkî kozmolojiyle birleştirerek özgün bir teorik yapı ortaya koymuştur. Çalışma, metnin teorik çerçevesini, kozmolojik modelini ve tarihsel dolaşımını metin çözümlemesi ve tarihî veri yöntemiyle ele almayı amaçlamaktadır. Eser, bir giriş, otuz tematik bölüm ve bir sonuç kısmından oluşur. Vâcibü’l-vücûd ile mümkinü’l-vücûd ayrımıyla başlayan metin, cevher-araz, nefisler ve feleklerin tasnifi gibi konularla devam eder. Heyûlâ, sûret ve cevher gibi felsefî kavramları kullanmakla birlikte Kur’an merkezli bir kelâmî çerçeve önerir. Meybudî, gök cisimlerinin hareketleri, gezegen konumları, unsurlar teorisi ve meteorolojik olayları detaylı biçimde inceler. On akıl nazariyesini benimseyerek Batlamyusçu model ile İbn Sînâ’nın astronomik katkılarını birleştirir. Eserde gezegen yörüngeleri ve güneş tutulmaları geometrik diyagramlarla açıklanır. İnancın Kur’an ve hadisle temellendirilmesi gerektiğini savunan Meybudî, felsefe ve kelâmı vahyi destekleyen araçlar olarak konumlandırır. Eserin Arapça’ya çevrilmesi ve Mârûnî âlim İbrâhîm el-Hakıllânî tarafından Latince’ye tercüme edilerek 1641’te Paris’te basılması, metnin uluslararası dolaşımını göstermektedir. Avrupa baskısında Hz. Muhammed’e dair ifadeler, Kur’an âyetleri ve bilimsel diyagramlar sansüre uğramıştır. Çalışma ayrıca, eserin bilinen tek şerhi olan Çukurcalı Mollâ Ömer el-Çellî’nin açıklamalarını da ele almaktadır. Câm-i gît-i nümâ, kelâm, felsefe ve kozmoloji etkileşiminin zirve örneklerinden biri olup, bu çalışma söz konusu metni çeşitli açılardan inceleyerek İslâm düşüncesi tarihinde özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.