İhvân-ı Safâ'da Dinî Çeşitlilik

Abstract

The problem of religious diversity is a fundamental problem in both the Philosophy of Religion and Islamic Philosophy. This problem is examined under three main headings. The first is the concept of religious exclusivity, which asserts that the only truth lies within itself. The second is the concept of religious inclusiveness, which asserts that there is only one true religion and that this true religion encompasses all other religions. The third is the concept of religious pluralism, which claims that all religions lead to the same truth. At a time when the relationships between adherents of different religions are increasingly being debated, it is interesting to see how much historical heritage sheds light on this issue. How should different religions and belief systems be evaluated? Is the source of truth single or multiple? What is the possibility of coexistence among different faiths? The question of how classical Islamic thought grounds it in is crucial for answering questions such as this. This thesis aims to examine the religious understanding of the Ikhwân al-Safâ, one of the unique formations of the Islamic philosophical and intellectual tradition, from a historical, conceptual, and comparative perspective. The Ikhwân al-Safâ, active in Basra in the tenth century, preferred a collective name rather than an identity due to the circumstances of the time and their particular religious beliefs. They were a group that penned treatises encompassing a wide range of disciplines, including philosophy, mathematics, astronomy, and natural sciences, along with religious subjects. This study examines the Ikhwân al-Safâ's approach to other religious beliefs, drawing on the Treatises themselves and the meanings they ascribed to God, the Prophet, revelation, and religion. As a result of this analysis, it has been determined that the Ikhwân al-Safâ's understanding of religion has an inclusive perspective that considers different religious traditions as parts of a common search for truth, rather than merely seeing them as opposing elements; however, it positions Islam in a central and priority position vis-à-vis other religions.

Dinî çeşitlilik problemi hem Din Felsefesi hem de İslâm Felsefesi disiplinlerinin temel problemlerinden biridir. Bu problem, üç ana başlık altında incelenmektedir. Bunlardan birincisi, tek hakikatin kendisinde olduğunu ileri süren dinî dışlayıcılık anlayışıdır. İkincisi, tek hak din vardır ve bu hak din diğer dinleri de kapsar iddiasında bulunan dinî kapsayıcılık anlayışıdır. Üçüncüsü ise bütün dinler aynı hakikate götürür iddiasında olan dinî çoğulculuk anlayışıdır. Günümüzde farklı din mensupları arasındaki ilişkilerin giderek tartışıldığı bir zamanda, tarihsel mirasın bu meseleye ne ölçüde ışık tuttuğu merak edilmektedir. Farklı dinler ve inanç sistemleri nasıl değerlendirilmelidir? Hakikatin kaynağı tek midir yoksa birden çok olabilir mi? Farklı inançların bir arada yaşama imkânı ne düzeydedir? gibi soruların cevaplandırılması adına klasik İslâm düşüncesinde nasıl bir temellendirilme yapıldığı konusu önem atfetmektedir. Bu tez, İslâm felsefe ve düşünce geleneğinin özgün oluşumlarından biri olan İhvân-ı Safâ'nın din anlayışını tarihsel, kavramsal ve karşılaştırmalı bir biçimde ele almayı amaçlamaktadır. İhvân-ı Safâ, onuncu yüzyılda Basra merkezli olarak faaliyet göstermiş, dönemin şartlarından ve din anlayışına bağlı özel tercihlerinden dolayı kimlikleri yerine kollektif bir adlandırmayı tercih etmiş; dinî konularla birlikte felsefe, matematik, astronomi ve doğa bilimleri gibi birçok disiplini kapsayan Risaleler'i kaleme alan bir topluluktur. Bu çalışmada Risaleler esas alınarak İhvân-ı Safâ'nın Tanrı, peygamber, vahiy ve dine yükledikleri anlamlardan hareketle diğer dinî inançlara yaklaşımı ele alınmıştır. Bu inceleme sonucunda, İhvân-ı Safâ'nın din anlayışının, farklı dinî gelenekleri yalnızca karşıt unsurlar olarak görmek yerine, ortak bir hakikat arayışının parçaları olarak değerlendiren kapsayıcı bir perspektife sahip olduğu; buna karşın, İslâm'ı diğer dinler karşısında merkezi ve öncelikli bir konumda konumlandırdığı tespit edilmiştir.