Browsing by Author "Çetinkaya, Mehmet"

Now showing 1 - 2 of 2

Kaderi Kabul ve Red Arasında İki Risale: Hasan-ı Basrî ile Ömer b. Abdülazîz'in Risâlelerinde Kaderi Tartışma Biçimleri
(2026) Yılmaz, Arife; Çetinkaya, Mehmet
Bu çalışma, erken dönem İslâm düşüncesinde kader inancının nasıl şekillendiğini, iki farklı figür üzerinden karşılaştırmalı bir bakışla ele almayı amaçlamaktadır. Kader inancı, kelâm disiplininde merkezi bir yere sahip olmakla birlikte, tarihsel süreçte yalnızca inanç düzeyinde tartışılmamış; siyasal, toplumsal ve ahlaki boyutlarıyla da çok katmanlı bir yapı kazanmıştır. Bu bağlamda, Hasan-ı Basrî (ö. 110/728) ve Ömer b. Abdülaziz'e (ö. 101/720) nispet edilen kader risâleleri esas alınarak, söz konusu inanç ilkesinin farklı tarihsel ve toplumsal bağlamlarda nasıl yorumlandığı analiz edilmiştir. Araştırmada içerik çözümlemesi ve bağlamsal okuma yöntemleri kullanılmış; her iki risâlede delillendirme biçimi, ayet ve hadis kullanımı, hitap tarzı, söylemsel yönelimler ve siyasal bağlamlar dikkate alınarak değerlendirme yapılmıştır. Hasan-ı Basrî'nin bireysel sorumluluğu ön plana çıkaran yaklaşımı ile Ömer b. Abdülaziz'in toplumsal düzeni esas alan daha sistematik ve mutedil yorumu karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak, kader inancının sabit bir doktrinden ziyade tarihsel ve bağlamsal ihtiyaçlara göre farklılık gösteren bir yorum alanı olduğu ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, erken dönem İslâm düşüncesindeki kader tartışmalarının yalnızca teolojik değil, aynı zamanda siyasal otorite, birey-devlet ilişkisi ve toplumsal yapı açısından da önemli yansımaları olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Kelam, Kader, Kaderiyye; Hasan-ı Basrî; Ömer b. Abdülaziz; er-Risâle fi'l-Kader; er-Red ale'l-Kaderriyye.
Mihne Ve Mezhepsel Etkileri
(2024) Çetinkaya, Mehmet; Kubat, Mehmet
İlahi kelâmın hâdis ya da kadîm olduğu sorunu mezhepler arasında görüş ayrılıklarına neden olan temel meselelerden biridir. Bu konu etrafında alevlenen Halku’l-Kur’ân tartışmaları Hicri II. yüzyılın ortalarından itibaren baş göstermiş ve İslâm düşüncesini derinden etkilemiştir. Bu tartışmalar sonucunda meydana gelen cepheleşme ile beraber kendi fikri yapısını karşıtlık üzerinden inşa etme süreci ortaya çıkmış, konuyla ilgili hadisler uydurulmuş, reddiye kabilinden eserler kaleme alınmış ve hadis edebiyatına etkisi oldukça kapsamlı olmuştur. Selef ve Ehl-i hadis alimleri bu konuda Mu‘tezile ve Cehmiyye gibi mezheplerle şiddetli bir mücadeleye girişmiştir. Bu süreçte Ehl-i hadis’in dinden saydığı bazı hadis rivâyetlerini Mu‘tezile, Cehmiyye ve Ehl-i re'y’in reddetmesi, mezhepler arasındaki gerilimi arttırmıştır. Bu gerilim, siyasetin de müdahalesiyle ayrı bir boyut kazanmış ve bunun sonucunda meşhur Mihne hadisesi meydana gelmiştir. Halku’l-Kur’ân cepheleşmesiyle birlikte cereyan eden Mihne hadisesine benzer etki ve özellikte İslâm düşünce tarihinde ikinci bir olay yoktur. Mihne döneminde Mu‘tezile’nin benimsediği “Kur’ân mahlûktur” inancı Halife Me’mûn, Mu’tasım ve Vâsık döneminde Abbasîlerin resmi politikası olarak benimsenmiştir. Bu dönemde “Kur’ân mahlûk değildir” söyleminde ısrar edenler sorgulanmış, işkence görmüş, zindanlara atılmış ve çeşitli cezalara maruz kalmışlardır. Siyasetin de müdahil olduğu, farklı zümre ve grupların başat rol oynadığı Mihne hadisesinin dışa yansımalarında mezhepsel faktörlerin etkili olduğu görülmektedir. İslâm düşüncesinde bir evrilme veya bir kırılmanın yaşandığı Mihne ve sonrası dönem zümresel etkinin yoğun olarak yaşandığı bir dönemdir. İslâm düşüncesini siyasi, sosyal, epistemolojik, ilmi ve mezhepsel anlamda etkilemiştir. Bu makalede Halku’l-Kur’ân tartışmalarının ve Mihne olayının muhtemel sebeplerinin neler olduğu ele alınmış, Mihne hadisesi ve Halku'l-Kur’ân tartışmalarında mezhep faktörünün etkileri araştırılmış ve bu etkilerin görüldüğü Mihne sonrası dönem mercek altına alınmıştır.