Yaşayan Diller Enstitüsü

Permanent URI for this communityhttps://hdl.handle.net/20.500.12514/13

Browse

Now showing 1 - 20 of 75

Hetê awanî û temayan ra analîzê romananê Deniz Gunduzî
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2022) Bozkurt, Harun; Akman, İlyas
Bu çalışmamızda Deniz Gündüz'ün romanlarını yapı ve tema yönünden inceleyeceğiz. Bilindiği üzere yazar, romanlarında toplumsal temaları; canlı ve gerçekçi bir üslupla kullanır. Bu romanlarında toplumsal-gerçekçi bir bakış açısıyla olaylara bakar ve eserlerini bu şuurla yaratır. Yine Kürdlerin toplumsal gerçekliklerini temel bir kaynak olarak romanlarındaki olaylarda yer verir. Özellikle Kürd toplumunun başından geçen olayları real tarih çerçevesinde roman teknikleriyle yeniden kurgular. Deniz Gündüz, romanlarındaki bu olayları hem ilahi bakış açısıyla hem de kahraman-anlatıcı bakış açısıyla kurgular. Yazar, ilahi bakış açısıyla romanlarının karakterlerini ve mekânlarını çok iyi bir şekilde yaratır ve yine karakterlerinin içinden geçen hisleri de bir tanrı gibi bilir. Ayrıca olay kurgularını ferdi ve toplumsal temalar üzerine kurar. Özellikle asimilasyon, ana dil, Ermeni olayları, talan, savaş, açlık, ölüm, göçmenlik, işkence, sevgi, aşk, erotizm, öç alma, korku gibi temalara yer verir. Romanlarının kurgusal yapısını da şu roman teknikleriyle de sağlamlaştırmaktadır: diyalog tekniği, sahne tekniği, geriye dönüş tekniği, iç monolog tekniği, iç diyalog tekniği, leitmotif, çağrımsal gönderme, montaj tekniği, özetleme tekniği.
Şopên realîzma sosyalîst di romanên Kurdî yên Sovyeta berê de (1935- 1991)
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2017) Çoban, Betül; Aslan, Mustafa
Toplumcu gerçekçilik, realîzmîn devamı olarak görülen ve asıl gelişimini Sovyet edebiyatıyla ön plana çıkaran bir görüştür. Toplumcu gerçekçilik, 1934'te Sovyetlerde yapılan Birinci Yazarlar Birliği Kongresi'nde devletin resmî sanat politikası olarak görülmüştür. Sovyet yazarları ister istemez bu kuramın etkisinde eserler vermeye başlamışlardır. Bu teori bünyesinde eser verenler ödüllendirilmiş, reddedenler ise sürgüne gönderilerek cezalandırılmışlardır. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde yaşayan kürt yazarlar kendi dilleriyle eserler verebimişlerdir. Bu çalışmada Kafkasya ekolü olarak nitelendirilen, Sovyet Kürt romanı incelenecektir. Bu çalışmanın amacı, 1935- 1991 yılları arasında Sovyetlerde Kürtçenin Kurmancî lehçesiyle yazılan romanları toplumcu gerçekçi kuramın ilkeleri doğrultusunda incelemek ve ortak noktalarını belirlemektir. Toplumcu gerçekçiliğin bu eserlerde hangi suretle yer aldığı gösterilecektir. Bu ortak noktaların belirlenmesinde belirtilen aralıkta yazılan romanlar incelenecek, içerik açısından ortak yönler gösterilecek ve toplumcu gerçekçiliğin ilkeleri doğrultusunda etkileri tespit edilecektir. Görülecektir ki, kürt yazarlar da Sovyet rejiminin sunduğu imkanlardan yararlanmış ve eserlerinin büyük bir çoğunluğunu bu kuram çerçevesinde yazmışlardır. Bu da gösteriyor ki, ideoloji, devrimci romantizm, olumlu kahraman, folklor, emek, sömürü , din ve tarisellik ilkeleri bu eserlerde çokça işlenmiştir.
Rojen Barnas û temayên sıyasî dı helbestên wî de
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019) Örmek, Kenan; Ergün, Zülküf
Önemli Kürt şairlerinden biri olan Rojen Barnas modern bir dönemde şiire başlamıştır. Başlangıçta Türkçe şiirler yazan şair, daha sonra siyasî düşüncelerinin olgunlaşmasıyla Kürtçe şiire yönelmiş ve Tîrêj (Işın) dergisiyle birlikte Kürtçe şiirleri yayınlanmıştır. Şiir dışında düz yazıda eser vermiş olsa da daha çok şiiriyle öne çıkmış ve özgün bir şair olarak ses getirmiştir. Li Bandeva Spêde (Şafakta), Heyv li Esmanê Diyarbekirê (Diyarbakır Semalarında Ay), Milkê Evînê (Aşk Yurdu) ve Yelda (Yelda) şiir kitaplarıdır. Rojen Barnas modern Kürt edebiyatında ele aldığı temalar açısından önemli bir yer tutmuştur ve bu temalarla Kürt şiirine sade bir ses ve güzel bir renk katmıştır. Her ne kadar farklı temalar üzerinde durmuşsa da bazı temalarda daha ısrarcı davrandığı görülmüştür. Bizi bu çalışmaya iten sebeplerin başında şairin ele aldığı bu temalar gelmektedir. Bu çalışmayla şairin yoğunlaştığı siyasi temaları gözler önüne sermeye çalıştık. Rojen Barnas'ın hayatında meydana gelen tüm olaylar, ele aldığı temalar üzerinde etkili olduğu için çalışmamızda yaşamını her yönüyle vermeye çalıştık. Bununla, hayatı ve şiiri arasındaki ilişkiyi belirttik ve aynı zamanda şairi bu siyasi temalara yönelten sebepleri ortaya serdik. Bundan dolayı da ikinci bölümde, Barnas'ın şiirlerinde öne çıkan siyasi temaları belirledik ve şiirlerinden örnekler vererek şiirlerinde öne çıkan siyasi temaları tahlil ettik. Bundaki amacımız Barnas'ın Kürt şiiri içindeki konumunu belirlemektir. Neticede; Barnas'ın, şiirlerinde ulusçuluk teması ve ulusçulukla ilgili konular üzerinde daha çok yoğunlaştığını gördük ve politik bir şiir yazdığı sonucuna vardık.
Ji bo zarokan di fêrkirina Kurdî de rola mamikan: Vekolîn - senifandin
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2014) Subaşı, Kenan; Pertev, Ramazan
Bu tezde çocuklara dil öğretiminde bilmecelerin rolü incelenmiş ve yaklaşık 2500 Kürtçe bilmece içerik açısından sınıflandırılmıştır. Bundaki amaç Kürtçe bilmecelerin dil açısından zenginliğinin araştırılması ve çocuklara dil öğretiminde bu bilmecelerin nasıl kullanılacağının gösterilmesidir. Bu amaç doğrultusunda bilmeceler üstünde dil analizi gerçekleştirilmiştir. Kürtçe bilmecelerin öğretimine uygun pedagojik yöntemler sıralanmış ve bu yöntemler bilmecelere uygulanmıştır. Tez giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan meydana gelmektedir. Giriş bölümünde tezin amacı ve çerçevesi açıklandıktan sonra tezde kullanılan yöntemler anlatılmış ve kullanılan ana kaynaklar tanıtılmıştır. Birinci bölümde çocuk, dil, öğretim ve bilmece hakkında teorik bilgiler yer almaktadır. Çocuğun dil gelişimi üzerinde ayrıntılı bir şekilde durulmuştur. Dil öğretimi yöntemleri Kürtçe bilmeceler çerçevesinde açıklanarak bu yöntemlere uygun Kürtçe bilmecelerden örnekler verilmiştir. Ayrıca bilmecenin tanımları, içerik ve şekil açısından bilmecelerin yapısı ve bilmecenin dil ve çocuk ile olan ilişkisi de bu bölümde yer almıştır. İkinci bölümde Kürtçe bilmeceler içerik açısından sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırma 19 başlık ve 16 alt başlık olmak üzere toplam 35 ayrı başlıktan meydana gelmektedir. Her başlığın altında sınıflandırılan bilmecelerin çocuklara ne tür bilgiler katacağı ve dil açısından onları ne şekilde geliştireceği kısaca açıklanmıştır. Ayrıca bu bölümde istifade edilen kaynakların kullanma yöntemi de kısaca açıklanmıştır. Üçüncü bölümde sınıflandırılan bilmeceler dil özellikleri açısından analiz edilmiştir. Burada Kürtçe bilmeceler kelime ve kavram kapasitesi bakımından, bilmece dilinin taşıdığı ağız özellikleri bakımından, gramer açısından ve günlük konuşmada kullanılan terimlerin tanımlanması bakımından tetkik edilmiştir. Ayrıca elektronik ortamda tarama yapılarak sınıflandırılan tüm Kürtçe bilmeceler içerisinden renk adları, fiil kullanımları ve varlıkların tanımlanmasında kullanılan terimler olarak üç ayrı tablo hazırlanmıştır.
Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Me?lûmatê Dînîye" (Metn û cigêrayîş)
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2016) Zilan, Bilal; Tayfun, Mehmet
Bu çalışma Muhemmedê Şêx Ensarî'nin Raro Raşt ve Melûmatê Dînîye kitapları üzerinedir. Bu manzum eserler 1947-1948 yılında yazılmıştır. Raro Raşt (Doğru Yol) akide ile ilgili, Melûmatê Dînîye (Dini Bilgiler) de fıkıh hakkında yazılmıştır. Kronolojik açıdan Zazacada üçüncü ve dördüncü kitaptırlar; fakat kendi alanlarında Zazaca olarak yazılmış ilk kitaplardır. Bu kitaplar bugüne kadar sadece el yazmalarıyla sınırlı kalmıştı, bu sebeple birkaç kişi dışında kimsenin söz konusu eserlerin varlığından haberi yoktu. Bu çalışmayla bu kitaplar ilk defa tanıtılmakta ve tahlil edilmektedir. Bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, Kürtçe ve diğer dillerde manzum akaid ve fıkıh eserleri üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde, Muhemmedê Şêx Ensarî'nin hayatı hakkında bilgi verilip eserleri tanıtılmaktadır. Üçüncü bölümde, şekil ve edebi sanatlar yönünden kitapların metni tahlil edilmektedir. Dördüncü bölümde ise metinler tenkit metoduyla transkribe edilmiştir.
Rola gîreyan di polguherîna peyvê de di kurmanciya serî devoka behdînan da
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2016) Abdulqader, Shıvan Mohammed Abdulqader; Aydın, Tahirhan
ÖZET "Sözcük Kategorilerinin Değişmesinde Eklerin Rolü" "Sözcük kategorilerinin değişmesinde eklerin rolü" isimli bu çalışmada betimleme yöntemi kullanılmıştır. Çalışma önsöz ve sonuç kısımlarından başka üç bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde sözcük çeşitleri, sözcüğün sınıflandırılması, dilbilimin tarihi sürecinde sözcüklerin tasnifi, sözcüklerin cümle içerisinde uğradığı türsel değişim, Kürt dilbilimcilerinin nazarında sözcük türleri ve yapı bakımından sözcük türlerini ele aldık. İkinci bölümde ekler, eklerin özelikleri, yabancı dilbilimcilerin ekler hakkındaki düşünceleri, Kürt dilbilimcilerin ekler hakkındaki görüşleri, morfem türleri, yapım eki, çekim ekleri, ifa ettikleri görev açısından ekler, yapım ekinin özellikleri ve görevleri, çekim eklerinin vazifeleri, önek, sonek, (confix, infix),kelimenin ortasına gelen ekler ve Kürt dilinde infix olgusu gibi konuları işledik. Üçüncü bölümde sözcük kategorilerinin değişmesi olgusu ve eklerin sözcükler üzerindeki etkisi incelendi. Bunun yanı sıra bu bölümde isim, sıfat, fiil ve belirteçlerin aldıkları eklerin etkisi ile kategori değiştirmelerine ilişkin açıklamalar ve örnekler sunuldu. Araştırma sonucunda eklerin etkisi ile dört sözcük türünde değişimin yaşandığı tespit ettik.Yani eklerin isim, fiil, sıfat ve belirteçleri değişime uğrattığı ve başka sözcük kategorisine dönüştürdüğünü tespit ettik.
Rehendên deronî di hozanên Rojen Barnas de
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2016) Alı, Jasım Mohammed Alı; Adak, Abdurrahman
Edebiyat, psikoloji ve yaratıcılık arasında kuvvetli bir ilişki bulunmaktadır. Her biri hayatın farklı yönlerini, eğitim ve bilgi üretim düzeyini etkilemekte ve sosyal araştırmalar tarihinde bu ilişkinin etkileri görülmektedir. Bu tez, Rojen Barnas'ın şiirlerinin gizli bazı yönlerini ortaya koymayı hedefleyen eleştirel bir incelemedir. "Rojen Barnas'ın Şiirlerinde Psikolojik Hususlar" adını taşıyan bu inceleme, şiir metinlerinin incelenmesinde psikolojik eleştirinin teorik temellerini esas almaktadır. Rojen Barnas, bu şiirlerinde pek çok ruhsal hususu ve yansımalarını şiirsel imge ve mecaz yoluyla uygulamayı başarmıştır. Bu araştırma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm "Edebiyat ve Eleştirinin Psikoloji ile İlişkisi" başlığı altındadır. İkinci bölümün adı "Psikoloji ile Ruhsal Eleştirinin Şairin Kişiliği ile İlişkisi" dir. Üçüncü bölüm ise "Rojen Barnas'ın Şiirlerinde Psikolojik Boyutların Aktivasyonu" dur. Şairin bütün eserleri dört divandan oluşan "Kadiz" adlı kitabında toplanmıştır. Bu dört divan da şunlardır: Sabah Barajı, Diyarbakır Semalarında Ay, Aşk Mülkü, Yelda.
Di romanên Erebê Şemo'de folklora Kurdî
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2013) Gören, Ebubekir; Acar, Hayrullah
Gören, Ebubekir, "Erebê Şemo'nun Romanlarında Kürt Folkloru", Master Tezi. Danışman: Hayrullah ACAR, XIV+169 Folklor, halklara ait kültürel ve edebi ögelerden oluşur. Folklor yoluyla halkarın yaşamı, deneyimleri, adetleri, düşünce ve inanışları somutlaşır. Öykü, destan, atasözü ve deyimler, binlerce yıllık süreç içinde anlatılır ve nakledilir. Bu ögeler, dil ile korunur ve devamlılıkları sağlanır. Folklor disiplini de bu ögeleri toplar, sınıflandırır ve değerlendirir. Folklor yoluyla halkların edebi ögeleri öğrenilir. Bu yönleriyle folklor, eşsiz bir edebi anlatım hazinesidir. Modern dönemin edebi bir icadı olan roman türü, folklorun hazinesine muhtaçtır. Bu yüzdendir ki birçok romanın kaynağı folklordan alınmıştır. Kürt romancısı Erebê Şemo da, eserlerinde Kürt folklorunu temel almıştır. O, yazdığı "Şivanê Kurmanca" adlı romanıyla Kürt edebiyatı için yeni bir alanın kapısını açmıştır. Çünkü "Şivanê Kurmanca" ilk Kürtçe romandır. Bu çalışma, Erebê Şemo'nun hayatı, eserleri ve romanlarındaki Kürt folklorunu konu edinmiştir. Çalışma, önsöz, giriş ve sonuç kısımları hariç, iki bölümden oluşur. Giriş bölümünde, folklorun anlamı ve içeriği üzerinde durulmuştur. Folklorun temel özelliklerine ve onun dil, kültür, tarih ve edebiyat ile bağlantılarına işaret edilmiştir. Burada, sözlü kültürlerin ortaya çıkışından bu yana, anlatım ve yazım alanlarındaki büyük gelişmelerden bahsedilmiş ve tarih boyunca sözlü anlatım alanındaki biçimsel ve içeriksel değişimler gözler önüne serilmiştir. Bu gelişim seyri sanayi devrimi, hümanizm ve Fransız ihtilali ile ilişkilendirilmiş, konu modern roman sanatının ortaya çıkışına kadar getirilmiştir. Roman sanatı da onun tarihine ve bireyler ve uluslar için anlamına göre değerlendirilmiş ve onun folklor ile bağlantısı ortaya konmuştur. Son olarak da Kafkasya Kürt romanı, onun temel karakteristiği ve bu karakteristiğin nedenleri irdelenmiştir. Birinci bölümde, Erebê Şemo'nun yaşamı, edebi kişiliği ve eserleri üzerinde durulmuştur. Şemo'nun romanları, özellike, kültürel, folklorik, tarihi ve edebi yönlerden değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, Erebê Şemo'nun romanlarındaki Kürt folkloru ögeleri bir araya getirilmiş ve bunlar alanlarına göre sınıflandırılmıştır. Bu folklorik unsurlar Kürt kültürü ve adetleri açısından açıklanıp yorumlanmıştır. Sonuç bölümünde, Erebê Şemo'nun romancılık dışındaki yönleri ele alınmıştır. Erebê Şemo'nun gazetelerde yayınlanmış makaleleri, radyo ve dil çalışmaları ve siyasi mücadelesi üzerinde durulmuştur.
Mela, wekî tîpekî pêkenokên kurdî
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2018) Buran, Eşref; Keskin, Necat
Fıkra, Kürt Halk Edebiyatının en yaygın ve yaşayan türlerinden biridir. Fıkra kelimesi her ne kadar gülme eylemini çağrıştırsa da bu türün detaylarına inildiğinde fıkranın gülmeyle birlikte; acı, üzüntü, kaygı, ölüm, korku gibi bütün insani duygu ve düşünceleri barındırdığı görülür. Bu tezin konusu, Kürt fıkraları ve Kürt fıkralarında hoca/imam tiplemesidir. Kürtçe yayınlanmış fıkra kitaplarındaki Kürt fıkra tiplemelerini belirtmek ve hoca tipinin bu tiplemeler arasındaki yerini ve öneminî betimlemek bu çalışmanın temel amacıdır. Tezin sınırı yayımlanmış Kürt fıkralarıyla sınırlı olup nadiren sözel kaynaklardan yararlanma yoluna gidilmiştir. Kürt fıkraları hakkında yazılmış detaylı çalışmalardan biri olması, bu çalış-manın asıl önemini oluşturmaktadır. Veri, örnek ve sonuçlarıyla betimleyici yöntem-den yararlanılan bu çalışmada, bir taraftan fıkra kavramı ve türü hakkında bilgi veri-lirken diğer taraftan 'mela'nın nasıl bir fıkra tipi olduğu belirtilmiştir. Çalışmanın sonucunda, 'mela'nın Kürt fıkralarında yaygın ve bilinen biri olduğu ve tipleştiği; 'mela' tipi üzerinden anlatılan birçok fıkranın da bunu destekler mahiyette olduğu görülmüştür.
Mewlîdê Usman Esad Efendîyo babijî - Bîyîşa Pêxemberî - metn û wekenitîş
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2014) Kırkan, Ahmet; Adak, Abdurrahman
Zazacada en eski ve önemli eserler mevlitlerdir. Yazın alanında ilk Zazaca eserler 19. yüzyılda verilmiştir. Osman Esad Efendi bu eserini 1903 yılında yazmıştır. Bu mevlit, Ehmedê Xasî'nin mevlidinden sonra Zazacadaki ikinci eserdir. Osman Efendi'nin mevlidi 1933 yılında Şam'da basılmıştır. Temel amaç, nüshalardan Osman Esad Efendi'nin mevlidini tespit etmek, ortak bir metin çıkarmak, klasik bir metni ilmi ve edebi kaidelere göre tetkik etmektir. Bu çalışmada Osman Esad Efendi'nin eseri tetkik edilmiştir. Her şeyden önce farklı milletlerden mevlitlere örnekler verilmiştir. Sonra kurmanci lehçesi üzerinde durulmuştur. Zazaca lehçesinde yazılmış olan mevlitler ve yazarlarını sıralanmıştır. Sonra Osman Esad Efendi'nin mevlidinin nüshalarını tanıtılmıştır. Mevlidin yazılma nedenini, özelliklerini ve bölümlerini sıralanmıştır. Metnin yapılması ve hazırlanması üzerinde durulmuştur. Eserde kelime yapılartı, cümle yapıları ve edebi sanatları tetkik edilmiştir. En sonunda da araştırma sonucunu yazılmıştır. Bu çalışmada usul, klasik bir metni edebi ve ilmi kaideler göre tetkik etmek ve sade bir metin ortaya çıkarmaktır. 1933 yılında basılan nüsha ve el yazması nüsha üzerinde çalışılmıştır. Ortak bir nüsha oluşturmak için bütün nüshaları göz önüne alınmış ve hepsinin üzerinde çalışılmıştır. Elde edilen nüshalar sayıca çok olsalar da her birinin eksiklikleri vardı. Amaç, nüshaları eleştirmek ve metni tamir etmektir. Bütün eksikliklere rağmen sağlam bir metnin ortaya çıkarılmasına gayret edildi. Çalışmamızda Osman Esad Efendi'nin yazdığı mevlidin özellikleriyle birlikte, bu mevlidin yazıldığı zazacanın Siverek ağzının özellikleri de ortaya çıkarılmaya çalışıldı.
Kitabanê hîkayeyê Zazakî yê modernî de bawerîya şarî
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2022) Aytekin, Haci İbrahim; Akman, İlyas
Kültürel ve sosyal hayatın kurulumunda halk inançları önemli bir yer tutar. İnsanların toplu olarak yaşadığı her mekân ve çağda halk inançları da varolmuştur. Her ne kadar bu inançlar uzun bir süre sözel olarak nakledilmişseler de bugün artık özellikle Zazalar için bu inançların yazıya geçirilip üzerlerinde akademik çalışmalar yapılması zorunluluğu vardır. Bu çalışma da bu motivasyonla hazırlandı. "Zazaca Modern Hikâye Kitaplarında Halk İnanışı" adlı bu çalışma Giriş hariç iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde halk inançları teorisi üzerinde duruldu ve yapısı hakkında genel bilgiler verildi. İkinci bölümde ise bugüne kadar yazılmış olan bütün Zazaca hikâye kitaplarındaki halk inançları örnekleri ifade edilip değerlendirildi. Çalışmanın sonunda Zazaca hikâye kitaplarında yılan, ayı, kurt, baykuş ve köpek gibi hayvanlar hakkında halk inançları olduğu tespit edildi. Geçiş dönemleri hakkında Zazalarda halk inançlarının zengin olduğu görüldü. Doğum, evlilik, ölüm ve sünnet hakkındaki halk inançlarının Zazaca hikâye kitaplarında büyük bir orana sahip oldukları tespit edildi. Özellikle Alevi Zazası olan hikâye yazarlarında Hızır ve Duzgın gibi muqaddes kişiler hakkındaki halk inançlarının esaslı bir yer işğal ettikleri bununla beraber Munzur, Ana Fatma ve Kureyş gibi diğer zatların da halk inançlarında kendilerine yer buldukları tespit edildi. Yine metafizik varlıklar olan cin, peri, dev, xırtık, elıka şewe, mamari, pireboke ve dımkundêz û kartipoz hakkındaki halk inançlarının geniş bir skalaya sahip oldukları tespit edildi. Öte yandan Zazaca hikâye kitaplarında üç, dört, yedi, on iki ve kırk sayıları üzerine inşa edilmiş halk inançları örnekleri tespit edildi. Halk tarafından bu sayıların bazılarının uğurlu bazılarının ise uğursuz sayıldığı sonucuna ulaşıldı. Son olarak da bereket, nazar ve muska kavramları üzerine kurulmuş olan Zaza halk inançları tespit edildi.
Yezidi dini edebiyatında alımlama teorisinin uygulanması
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2016) Khudhur, Shemal Khamo Khudhur; Sulaıman, Rafık Dr
ÖZET Bu çalışmada genel olarak Yezidilik hakkında bilgiler verilmiş ve Yezidiliğin kökenleri üzerine yazılmış fikir ve tartışmalar ele alınmıştır. Aynı şekilde Şeyh Adi'nin gelişi öncesi ve sonrası temel alınarak Yezidi dininin en önemli evreleri incelenmiştir. Bu çalışmada Yezidi dininin Kürtlerin en eski dini olduğu sonucuna varılmıştır. Aynı şekilde Yezidilik dünya ve tabiatın yaratılışı, tanrıçalar ve ilahiyat hakkındaki Kürt düşüncesinin temsilciliğini yaptığı görülmüştür. Bu çalışmada folklor ve dini dalları olmak üzere Yezidi edebiyatı da, şekil ve içerik açısından ele alınmıştır. Yezidi halk edebiyatının özelliklerin bahsedilerek, aynı şekilde Yezidi dini edebiyatının en önemli temsilcileri de ele alınmıştır. Bu dini edebiyat; eğitimsel, bilimsel, özgün Kürtçe sözcüklerin olduğu şimdiye kadar saklı kalmış bir hazine olarak kabul edilebilir. Uzun bir geçmişe ve yabancı etkilere rağmen, bu edebiyat Kürtçe özünü koruyarak ve sürdürerek akademik bir çalışmanın konusu olmaya değerini taşımıştır. Bu çalışmanın bir bölümü de edebiyat eleştirisi ve özellikle anlatı teorisine bağlı olarak kavram, tanım, okuma ve anlatının işlevleri bağlamındaki incelemeye ayrılmıştır. Zira bilindiği üzere bu teoride okuma ve okurun rolü çok önemli görülmektedir. Okurların okumasıyla metinler ölümsüzleşmekte, gelişmekte ve her bir okumada gizli bir yönü açığa çıkmaktadır. Elbette ki metnin boyut ve gizliliğinin açığa çıkması okuma ve okurların düzeyine bağlı olmaktadır. Bunların tümü, çalışmamızda uzun uzadıya ele alınmıştır. Bu çalışmanın uygulamaya ayrılan son bölümünde, edebi okur (qewlzan) ve dini okur (qewlbêj) olmak üzere iki tür okur seçilmiştir. Bundan dolayı, dil ve düşünce düzeyleri açısından metinler arasında farklılıkların olduğu görülmektedir. Okumalar sonucunda, dini okurun metinle ilişkisinin okuma ve tinsel bir çerçevede olduğu anlaşılırken edebi okurun metinle okuma ilişkisi edebi boyutlar içermekte ve yorumları belli kalıplar çerçevesinde kalmamaktadır. Yani her birinin diğerinden farklı olarak görüşlerini söylediği tespit edilmiştir. Başka bir deyişle edebi okurlar arasında benzer yönlerin daha az olduğu ortaya çıkmıştır.
Li gorî teoriya queer û femînîzmê zayenda civakî di destana Memê Alan de
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019) Roder, Aram; Aslan, Mustafa
Destan kültürün geçmişi hakkında bilgi verir; her ne kadar destanlarda değişim olmuşsa da, toplumsal yaşam hakkında kültürel-tarihi bilgi öğrenilir. Ataerkil-hetero kültür, dualizm vasıtasıyla iktidarını ötekiler üzerinde bir çeşit şiddet biçimiyle cinsiyet ve toplumsal cinsiyete göre sürdürmektedir. Bu da ekonomik, toplumsal, siyasi ve hukuki gibi alanlarda haksızlıkları beraberinde getirmektedir. Her iktidarın yolu, daha doğrusu en büyük güç yani fallus sahibi olmak peniste kendini göstermektedir. Bu çalışmada Memê Alan destanı feminizm ve queer teoriye göre toplumsal cinsiyet cinsiyet, kimlik, dil, kültür, mekan, ölüm, arzu, haz, duygu, kürt ve heteroseksuel matrise göre analiz edildi. Heteroseksuel ve homosekseksuel tema ve karekterler bazı verilere göre gösterildi. Bununla queer yaşamın varlığı arandı. Tez feminizm, queer ve Memê Alan destanı analizi bölümlerinden oluşarak ve feminizm, feminist yaklaşımlar, feminist eleştiri, queer, kimlik, cinsiyet, toplumsal cinsiyet, toplumsal cinsiyet rolleri, cinsel yönelim, kültür, dil, heteronormativ sistem, kürt ve queer eleştiri konularına göre yapıldı. Analiz değişken cinsel deneyimleri, ki toplum kültür değerleriyle kendini bundan güya uzak tutuyormuş, gözler önüne sermek maksadıyla yapıldı. Halk hikayelerinin kurgulanmasında hetero-ataerkil düşünce kutsanarak ve kültür yoluyla kendini meşrulaştırarak ve böylece homoerotik duygular kültür değerleriyle gizlenilmektedir. Ama bu homoerotik duygular karakterler yoluyla tespit edilebilir. Ulusların destanı ataerkil değerler üzerine kendini inşa ederek ve böylece kendi gerçek arzularını saklamaya çalışmaktadırlar. Bundan dolayı telafuz heteroseksuel duygu ve iktidara göre biçim alır. Aile heteroseksuel matrisle inşa olur ve bundan dolayı ulusların sözlü anlatım ve destanlarında her zaman kültürel değerlerin sansürü kendini göstermiştir. Böylece çokaşklılık ve homoseksuel yaşam heteroseksuel aşk altında gizlenilmektedir.
Monografıya çanda gel a Dêrıka çıyayê mazî
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2017) Ece, Emre; Aslan, Mustafa
Bu çalışmada Mardin'in Derik ilçesi ve onun civar köyleri esas alınmıştır. Tezde kullanılan metod ve teknik hakkında bilgilerin aktarıldığı birinci bölüm hariç, çalışmamız üç ana bölümden oluşmaktadır. İkinci bölümde çalışma sahası tanıtılmıştır. Üçüncü bölümde yörenin töre ve adetleri, insan yaşamının geçiş dönemlerinden doğum, evlilik ve ölüm; bayram ve törenler, halk bilimleri, giyim ve süslenme biçimleri, halk inançları ve bölgenin anonim genç ve çocuk oyunları incelenen esas konulardandır. Bu bölümde ilkin konuyla ilgili bilgiler, önceki yazılı kaynaklardan verilmiştir. Diğer kaynakların yanı sıra özellikle kürt folkloru ile ilgili kaynaklardan yararlanılmıştır. Bölgenin kültürel değişikliklerinin bu kaynaklardaki bilgilerle mukayese edilerek ortaya çıkması ve bu sayede konunun daha kolay yorumlanabilmesi amaçlanmıştır. Dördüncü bölüm ise bölgenin halk edebiyatı hakkındadır. Düzyazı ve nazım biçiminde olan bu ürünlerin başında evvela kitabi bilgiler verilmiş, daha sonra bu bilgiler ışığında ürünler yorumlanmıştır. Kaynak kişilerden elde edilen ürünler şekil ve içerik yönünden değerlendirilerek alfabetik sıraya göre sınıflandırılmıştır. Şekil ve içerikleri hakkında izahatlar yapılmıştır. Bu araştırmalar sonucunda bölgenin bugünkü kültürünün, önceki metinler yoluyla haberdar olduğumuz eski dönem kürt kültürü ile yakın ilişki içerisinde olduğu belirlenmiştir. Aynı zamanda yörenin kültüründe saha ile ilgisi bulunan diğer halkların da etkisi olmuştur. Yine sahanın coğrafyasının ve yaşam şartlarının bu oluşum ve gelişimde özel bir yere sahip olduğu anlaşılmıştır.
Rengvedana bîra kolektîf di sînemaya Kurdî de: Temsîla Enfalê
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2022) Kiye, Havin; Özdil, Yılmaz
Sinema görsel bir sanat olarak toplumlardan ve toplumsal ilişkilerden istifade eder. Her bir toplumun siyasi, kültürel ve ekonomik özellikleri, belirli ya da belirsiz bir şekilde, o toplumun sinematografik temsillerinde önemli bir rol oynar. Her film göstermiş olduğu ya da gizlediği şeyler vasıtasıyla kendi toplumunun tahammül sınırları ve o toplumun düşünüş biçimleri hakkında önemli bilgiler sunar. Bu çalışmamızda aşağıdaki sorulara cevap bulmaya çalışacağız. Acaba geleceği düşünüş biçimi olarak kolektif hafıza Kürt Sineması'nda nasıl yansıtmaktadır? Bellek, hafıza, travma, unutma, kültür ve ötekileştirme gibi kolektif hafızanın üzerinde inşa edildiği kavramlar toplumsal kimliklerin oluşumunda ne gibi rollere sahiptir? Kolektif hafızanın sinemada yeniden oluşturulması çabaları tarih yazımıyla hangi açıdan ilişkilendirilir? Bu çalışmayı iki açıdan önem arz etmektedir. İlk olarak geçmişle yüzleşme ya da geçmişle hesaplaşma toplumların iyileşmesi ve buna dair farkındalığı açısından, özellikle de Kürtler gibi topluluklar için oldukça önemlidir. İkinci olarak, sinema Kürtler tarafından diğer iletişim araçları gibi alternatif bir tarih yazımının aracı olarak kullanılmaktadır. Bundan dolayı, her bir Kürt filminin ortak bir gelecek tahayyülünün, başka bir deyişle kolektif hafızanın ulusalcı bir konsepti olarak "ulusal Kürt kimliği"nin şantiyesi olduğu söylenebilir. Bu çalışma, Kürt Sineması'nın kolektif hafızayı yeniden üretme ve muhafaza yöntemlerinin ortaya çıkarılması amaçlamaktadır. Çalışmada, konusu "Enfal Katliamı" olan iki belgesel ve dört sinema filmi tematik ve söylemsel açıdan incelenecektir.
Di kilamên Elî Sîzer de şopên baweriya Elewîtiyê
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2020) Kaçmaz, Hüseyin; Valı, Shahab
Kürt toplumu içerisinde birçok farklı inanç grubu mevcut olup bu inançlardan bir tanesi de Aleviliktir. Alevi Kürtler; inanç, kültür ve gelenekleri bakımından Kürt toplumu içersinde ayrı bir yere sahiptir fakat bu topluluk her ne kadar kendine has bir konuma sahip olsa da günümüzde bu topluluğun inancı yavaş yavaş büyük bir değişime uğramakta, Alevilik inancı adım adım kendi doğasından uzaklaşmakta ve bu topluluğa dair doğrulara birçok çalışmada değinilmemektedir. Bu çalışmadaki amacımız Ali Sizer'in deyişleri örneğiyle Alevi Kürtlerin deyişlerinde, Alevi Kürtlerin inançlarının izlerini tespit etmektir. Aleviler, inançlarını daha çok deyişleri yoluyla ifade ettiklerinden, onların deyişlerinde inançlarının birçok izi görülebilir ve böylelikle bu inancın doğası daha çok anlaşılabilir. Elbette bu çalışmayı yaparken sadece Alevilerin deyişlerine yer vermedik; farklı kaynaklara göre Alevilik inancı, Alevilerin tarihi, Alevi-Kızılbaş isimlerinin anlamı, halife Ali ve Alevilik ilişkisi, Osmanlı, Safevi ve Türkiye devletleri zamanında Alevi-Kızılbaşların durumu konularına değindik ve aynı zamanda saha çalışmalarından derlediğimiz bilgilere de yer verdik. Alevilik inancı hakkında bilgiler verildikten ve Ali Sizer'in deyişleri bu inanca göre yorumlandıktan sonra Sizer'in, deyişlerinde bu inancın birçok unsurundan söz ettiği ve deyişlerinde bu inanca ait birçok unsuru koruduğu açıkça ortaya çıkmıştır.
Vegêran dı sînemaya Şewket Emîn Korkî de
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2021) Hajanı, Halkat Idrees Abıd; Özdil, Yılmaz
2006 yılında Şewket Emin Korki'nin uzun metrajlı ilk filmi (Derbazbûn Ji Xubarê) çekilip gösterime girdiği zaman, bu Güney'deki Kürt Sineması için yeni bir sürecin başlangıcı olacaktı. Çünkü film büyük bir sanatsal değere sahipti. Bu durum filmin 58 tane uluslararası ödülü almasındaki etken oldu. Daha sonra ise, 2012 yılına Şewket Emin Korki, üç filmin ve yüzden fazla ulusalararası ödülün sahibi olacaktı. Sinemadaki bu başarısı elbette ona ait bir takım özelliklerden ileri gelmektedir. Bu özelliklerden de sinemasında tatbik ettiği anlatının şekli ve türü öne çıkmaktadır. Bu tez çalışmamızda anlatı biliminin dinamiklerine, edebiyattaki tekâmülüne, teknik alanda sinemada nasıl yer edindiğine değineceğiz. Bu, Şewket Emin Korki sinemasında yer edinen anlatının türü, şekli ve araçlarını tanımamız için önemli bir yol olacaktır. Onun her üç filmi, Derbazbûn Ji Xubarê (2006), Kick Off (2007), Bîreweriyên Ser Kevir (2013), senaryoları ile birlikte, analizlerimizi yapmak için bu tezin temel materyalleri olacaktır. Teorik çerçeveden sonra Kürt Sinemasında belli başlı birkaç anlatı türünden bahsedeceğiz. Bu da, Şewket Emin Korki'nin anlatı bilimi açısında Kürt Sinemasındaki yerini daha iyi tanımamıza yardımcı olacaktır. Analiz kısmında da Şewket Emin Korki sinemasını beş açıdan (kamera, cih, karekter, örgü, içerik) değerendireceğiz.
Dîwana laxer
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019) Yılmaz, Hacı; Acar, Hayrullah
Klasik Kürt Şiirinin şairlerinden biri olan Laxer 19. Yüzyılın sonlarında ve 20. Yüzyılın ilk yarısında yaşamıştır (1866? – 1927). Müküs bölgesindendir; adı Tinis olan bir köyde doğmuştur. Mezarı da şu anda Van Edremit'e bağlı Elmalı (Zivistanî) köyündedir. Medrese geleneğinden gelen Laxer'in aile kökeni Behdînan bölgesine dayanır. Mir Hesen Veli, Kırmızı Medrese ve Arvas Medresesi gibi, yaşadığı coğrafyanın en meşhur medreselerinde dini ve edebi eğitimini gören Laxer, tasavuf ehlidir ve Nakşî tarikatına intisabı vardır. Edebi olarak Melayê Cizirî'den çok etkilenen şair, şiirlerinde daha çok din, tasavuf, aşk, tabiat temalarını işlemiştir. Şiir divanı, oğlu döneminde bir sel felaketine maruz kalır ve büyük zarar görür. Çoğu artık okunamaz hale gelir, ne var ki oğlu yine de biri arapça, biri farsça ve yirmi sekiz tanesi de kürtçe olmak üzere otuz tane şiirini kurtarıp yeniden yazmayı başarır. İşte bu otuz güzel şiiri ile Laxer olarak kürt edebiyatı tarihine geçer. Halk arasında Mela Umerê Aşiq ya da Mela Umerê Tînîsî olarak bilinen Laxer, şiirlerinde Laxer mahlasını kullandığı için edebiyat sahasında şair Laxer olarak tanınır. Bu çalışmamızda, onun hayatı, divanı ve görüşleri üzerine detaylı durmanın yanı sıra şiirleri hakkında biçimsel, içeriksel ve tematik tahliller yaptık.
Berawirdkirina sê Berhemên Rastnivîsîna Kurmancî (Bingehên Rastnivîsîna Kurdiyê ya Arif Zêrevan -Rêbera Rastnivîsînê ya Mistefa Aydogan- Rêbera Rastnivîsînê ya Komxebata Kurmanciyê)
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019) Özmen, Abdulsıttar; Öztürk, Mustafa
Bu çalışmayla amaçlanan Kürtçenin Kurmanci lehçesinin yazımını konu edinen üç eserin karşılaştırılmasıdır. Yazım, dilin standartlaşmasında önemli bir yer tutuyor. Kurmanci lehçesinde bu konuda büyük bir karışıklık vardır ki yazıyla ilgili kişiler için sorun yaratmaktadır. Elbette bu konu hakkında birçok çalışma vardır ancak bu çalışmada Arif Zêrevan'ın "Bingehên Rastnîvîsandina Kurdiyê/kirmancî (Kürtçe Kurmanci Lehçesinin Yazım Temelleri), Mistefa Aydogan'ın "Rêbera Rastnivîsînê (İmla Klavuzu) ile yine bir komisyon tarafından hazırlanan ve aynı ismi taşıyan Mezopotamya Vakfı (Weqfa Mezopotamyayê) çalışması konu edinmektedir. Çalışmada eserlerin karşılaştırılması dışında, dil ve dilin önemi, yazım dili, standart dil vb yer almaktadır.
Denbêjî di peywenda patronajê de
(Mardin Artuklu Üniversitesi, 2014) Gürür, Zeki; Acar, Hayrullah
Sanatsal ve edebi üretimler üzerindeki etkisi inkâr edilmeyecek ölçüde belirgin olan "iktidar"ın, Kürt sözlü sanatının gelişim çizgisi üzerindeki etkisinin araştırılması bu çalışmanın amaçlarından biridir. Bu çalışmada sanat ve iktidar ilişkisi, dengbêjler ve onları himaye eden yapılar üzerinden incelenmektedir. Kürt sözlü kültürünün oluşum ve gelişim süreçlerine etki etmeleri dolayısıyla bu yapıları modernliğin Kürt toplumuna tezahürleri bağlamında modern ve modern öncesi şeklinde ayırmak mümkün. Çalışmada, dengbêjlik ve patronaj ilişkisi, tarihsel ve güncel örneklerden hareketle 2 temel bölüm halinde incelenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde, Kürt sözlü kültürünün bir parçası olan dengbêjlik sanatı; kolektif bellek, sözlü tarih ve sözlü kültür bağlamında incelenmiş olup, konu ile ilgili literatür taraması yapılmıştır. Kürt sözlü kültürü ile ilgili öncül yazılı materyaller taranmış olup, konu ile ilgili genel bilgiler aktarılmıştır. Matbaanın icat edilişinin sözlü ve yazılı kültüre etkisi, dünyada benzer süreçlerden geçmiş örnekler üzerinden incelenmiş, böylece matbaanın ve teknolojik imkânların Kürt sözlü kültürüne etkisi tahlil edilmiştir. 20. yüzyıldan sonra Kürt toplumunun içine düştüğü siyasal ve toplumsal koşulların, kültürel ve sanatsal üretimlere etkisi, sebep ve sonuçlarıyla beraber değerlendirilmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde Kürdistan'daki idari sistemlerin tarihsel arka planı ve Kürt mirlikleriyle Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler incelenmiş, mirlikler etrafında ortaya çıkmış sanat ve edebiyat, patronaj bağlamında değerlendirilmiştir. 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar, Kürdistan'daki idari sistemi şekillendiren dinamiklerle beraber, bu süreçte Kürt mirleri tarafından saraylarda himaye edilmiş ve bu yönüyle anlatıda ifadesini bulmuş örnekler ele alınmıştır. Bu örneklerden hareketle, sanat ve iktidarın birbirini besleyen, birbirine maddi ve psikolojik motivasyon kaynağı olduğu saptanmıştır. Bu bağlamda sanatsal ve kültürel üretimlerin içeriği ve kapsamıyla, siyasal ve iktisadi hegemonya arasındaki ilişki ortaya konulmuştur. 2. bölümde 16. yüzyıldan, 20. yüzyıla kadar Kürt toplumundaki iktidar dönüşümleri, mir, şeyh ve ağalar üzerinden ele alınmış, bu dönüşümün Kürt edebiyatı ve sanatı üzerindeki tezahürleri değerlendirilmiştir. Aynı zamanda bu karakterlerin toplumdaki seçkinlik vasıfları ve siyasi, iktisadi nüfuzları ile sanatsal ve edebi üretimlerdeki rolleri bu bölümde tartışılmıştır. 20. yüzyılın başına doğru siyasi ve iktisadi hegemonyası azalan Kürt mirlikleri, onlardan sonra toplum üzerinde nüfuz sahibi şeyhler ve yüzyılın sonuna doğru ortaya çıkan ağalar üzerinden, Kürt sanatı ve özelde dengbêjliğin anlatı içeriğinin analizi yapılmıştır. Yine bu bölümde, sanat ve iktidar ilişkisinin mekânsal düzlemi, değişen siyasi, kültürel ve toplumsal dinamiklerin, kültürel ve sanatsal üretimlere etkisi himaye mekânları başlığında tartışılmıştır. Sanatın icrasında önemli himaye mekânları olarak karşımıza çıkan saraylar, köy odaları, radyolar ve dengbêjevlerinde, sistematik karşılığını bulmayan patronajın, tarihsel ve siyasal sebepleri değerlendirilmiştir. Kürdistan'daki iktidar değişimlerinin dengbêjler üzerindeki etkisi, anlatıya yansıyış biçimi ve epik anlatı türünün ortadan kayboluşu şeklinde ifadesini bulan patronaj sisteminin, kendini yeniden üretme biçimi tartışılmıştır. Günümüzde bu kültürün yeniden üretimi ile ilgili Mala Dengbêjan başlığında, güncel bir Dengbêjler Divanı örneği ile klasik dengbêjlik arasında benzerlik ve farklılıklar tespit edilmeye çalışmılmıştır.

Browse

Browsing Yaşayan Diller Enstitüsü by Department "MAÜ, EnstitülerYaşayan Diller Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Ana Bilim Dalı"