An Examination of Herbs and Spices Used in Turkey’s Geographically Indicated Traditional Foods and Beverages: A Mapping Study

Abstract

Bu çalışma, Türkiye'nin coğrafi işaret ile tescilli geleneksel yiyecek ve içeceklerinde kullanılan ot ve baharatlar ile diğer yenilebilir otların sistematik olarak incelenmesini ve bu unsurların coğrafi bölgelere göre dağılımının haritalandırılmasını amaçlamaktadır. Araştırma verileri, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde doküman analizi tekniği kullanılarak elde edilmiştir Araştırma kapsamında Türk Patent ve Marka Kurumu (TPMK) tarafından tescil edilmiş coğrafi işaretli gastronomik ürünler incelenmiş; bu ürünlerde kullanılan ot ve baharatlar tür, kullanım amacı ve ürün kategorileri açısından sınıflandırılmıştır. Çalışmanın materyalini, Türkiye genelinde tescilli geleneksel yiyecek ve içecekler ile bu ürünlerin tescil belgelerinde yer alan içerik bilgileri oluşturmaktadır. Bulgular, Türkiye'de coğrafi işaretli ürünlerde kullanılan baharat ve otların bölgelere göre belirgin farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır. Baharat kullanımının en yoğun olduğu bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi iken, en düşük düzeyde olduğu bölge Marmara Bölgesi olarak belirlenmiştir. Baharatların en fazla 'ana yemek' kategorisindeki ürünlerde kullanıldığı, Güneydoğu Anadolu, Marmara, İç Anadolu ve Ege bölgelerinde bu eğilimin belirgin olduğu saptanmıştır. Diğer bölgelerde ise baharatların daha çok 'ara sıcak' kategorisinde değerlendirildiği görülmüştür. Çalışma kapsamında coğrafi işaretli ürünlerde toplam 42 farklı baharatın kullanıldığı belirlenmiş; soğan, karabiber, kırmızı pul biber, kırmızı toz biber, maydanoz, nane, kimyon ve tarçının en yaygın kullanılan baharatlar olduğu tespit edilmiştir. Baharat çeşitliliğinin Akdeniz, Marmara ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yüksek, Ege Bölgesi'nde ise düşük olduğu belirlenmiştir. Ot kullanımının ise özellikle Güneydoğu Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde yoğunlaştığı, Marmara ve Akdeniz bölgelerinde sınırlı kaldığı sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, ot ve baharat kullanımının bölgesel flora ve iklim koşulları ile kültürel ve tarihsel mutfak birikiminden etkilendiğini ve bu unsurların geleneksel beslenme alışkanlıklarını belirgin biçimde şekillendirdiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Türkiye'nin coğrafi işaretli ürünlerindeki ot ve baharat kullanımını bütüncül bir bakış açısıyla ortaya koyarak gastronomi literatürüne katkı sağlamayı; geleneksel mutfak kültürünün belgelenmesi, korunması ve gastronomi turizmi açısından değerlendirilmesine yönelik bilimsel bir kaynak oluşturmayı hedeflemektedir.This study aims to systematically examine the herbs, spices, and other edible plants used in traditional foods and beverages registered with geographical indications in Turkey, and to map the distribution of these elements according to geographical regions.The research data were obtained through document analysis within the framework of a qualitative research approach. Within the scope of the study, gastronomic products registered with geographical indications by the Turkish Patent and Trademark Office (TPTO) were examined, and the herbs and spices used in these products were classified according to type, purpose of use, and product categories. The material of the study consists of geographically indicated traditional foods and beverages registered throughout Türkiye and the ingredient information included in their registration documents.The findings reveal that the use of herbs and spices in geographically indicated products in Türkiye shows significant regional variations. While the highest level of spice usage was identified in the Southeastern Anatolia Region, the lowest level was observed in the Marmara Region. Spices were found to be predominantly used in products classified under the 'main dish' category, particularly in the Southeastern Anatolia, Marmara, Central Anatolia, and Aegean regions. In contrast, in the remaining regions, spices were more frequently used in products categorized as 'hot appetizers.' The study identified a total of 42 different spices used in geographically indicated products, with onion, black pepper, red chili flakes, ground red pepper, parsley, mint, cumin, and cinnamon being the most commonly used. Spice diversity was found to be high in the Mediterranean, Marmara, and Southeastern Anatolia regions, while the lowest diversity was observed in the Aegean Region. Herb usage was particularly concentrated in the Southeastern Anatolia and Black Sea regions, whereas it remained limited in the Marmara and Mediterranean regions. Overall, the findings indicate that the use of herbs and spices is influenced not only by gastronomic preferences but also by regional flora, climatic conditions, and cultural and historical culinary heritage, all of which significantly shape traditional dietary practices. Consequently, this study aims to contribute to the gastronomy literature by presenting a holistic overview of herb and spice usage in Türkiye's geographically indicated products and to provide a scientific resource for the documentation, preservation, and evaluation of traditional culinary culture in the context of gastronomy tourism.