Hatib Eş-Şirbîni'nin Nuru's-Seciyye Adlı Eserinin Arap Dili Grameri Açısından İncelenmesi

Abstract

Hicrî X. (Milâdî XVI.) yüzyılda Mısır'da yetişen önemli âlimlerden Hatîb eş-Şirbînî (v. 977/1550), fıkıh, tefsir ve Arap dili alanlarında temayüz etmiş çok yönlü bir ilim adamıdır. Bu çalışmada, söz konusu müellifin hayatı, ilmî kişiliği ve İbn Âcurrûm'un (ö. 723/1323) nahiv ilmine dair meşhur eseri el-Mukaddimetü'l-Âcurrûmiyye üzerine yazdığı Nûru's-seciyye fî halli elfâzi'l-Âcurrûmiyye isimli şerhi incelenmiştir. Çalışma, bir giriş ve iki ana bölümden meydana gelmektedir. Giriş kısmında çalışmanın amacı, önemi, yöntemi ve kaynaklarına dair genel bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde Hatîb eş-Şirbînî'nin hayatı, ilmî kişiliği, hocaları, öğrencileri ve telif ettiği eserler ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Nûru's-Seciyye adlı eserin muhtevası, genel özellikleri ve müellifin takip ettiği şerh yöntemi detaylı bir şekilde incelenmiştir. Şirbînî'nin bu kitabı nasıl bir yöntemle açıkladığını, dil bilgisi konularını nasıl işlediğini ve öğrencilere öğretirken nasıl bir yol izlediğini ortaya koymuştur. Yapılan incelemeler neticesinde, Şirbînî'nin, eserini özellikle başlangıç seviyesindeki öğrencileri dikkate alarak sade ve anlaşılır bir üslupla kaleme aldığı görülmüştür. Müellifin, metindeki konuları ayrıntılı biçimde açıkladığı, 'tenbih', 'fâide', 'tetimme' ve 'hâtime' gibi başlıklarla eksik kalan hususlar tamamlanmış ve konu bütünlüğü sağlanarak eseri zenginleştirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca dil kurallarını temellendirirken ayet-i kerîmeler, hadis-i şerifler ve Arap şiirinden istişhâdda bulunmuştur. Sonuç olarak, Nûru's-Seciyye, yalnızca bir şerh olmanın ötesinde, nahiv öğretiminde özellikle başlangıç seviyesindeki öğrenciler için önemli bir kaynak olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmada da söz konusu eserin ilmî değeri ve nahiv öğretimindeki yeri akademik bir çerçevede ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Arap Dili, Nahiv, el-Âcurrûmiyye, Hatîb eş-Şirbînî, Nûru's-Seciyye.Khatīb al-Shirbīnī (d. 977/1570), one of the prominent scholars who flourished in Egypt during the 10th century AH (16th century CE), was a versatile scholar distinguished in the fields of Islamic jurisprudence (fiqh), Qur'anic exegesis (tafsīr), and Arabic linguistics. This study examines the life, scholarly personality, and the commentary entitled Nūr al-Sajiyyah fī Ḥall Alfāẓ al-Ājurrūmiyyah, which he wrote on Ibn Ājurrūm's (d. 723/1323) famous grammatical treatise al-Muqaddimah al-Ājurrūmiyyah. The study consists of an introduction and two main chapters. The introduction provides general information regarding the aim, significance, methodology, and sources of the research. The first chapter discusses Khatīb al-Shirbīnī's life, scholarly character, teachers, students, and authored works. The second chapter offers a detailed examination of the content, general characteristics, and commentary method employed in Nūr al-Sajiyyah. In particular, it seeks to reveal the method by which al-Shirbīnī explained the text, how he handled grammatical issues, and the pedagogical approach he adopted in teaching students.The findings of the study demonstrate that al-Shirbīnī composed his work in a clear and accessible style, especially with beginner-level students in mind. It has been determined that the author explained the subjects in detail and enriched the work by ensuring thematic coherence and supplementing incomplete points through sections entitled 'Tanbīh' (Note), 'Fā'idah' (Benefit), 'Tatimmah' (Supplement), and 'Khātimah' (Conclusion). Furthermore, in substantiating grammatical rules, he cited evidence from Qur'anic verses, Prophetic traditions (ḥadīths), and Arabic poetry. As a result, Nūr al-Sajiyyah has been regarded not merely as a commentary but also as an important resource for the teaching of Arabic grammar, particularly for beginner-level students. This study highlights the scholarly value of the work and its place in the teaching of Arabic grammar within an academic framework. Keywords: Arabic Language, Arabic Grammar, al-Ājurrūmiyyah, Khatīb al-Shirbīnī, Nūr al-Sajiyyah.