Mardin Medreselerinde Kürtçenin Kullanımı: Sosyolinguistik Bir Yaklaşım

Abstract

Bu tez çalışması, Mardin merkez ve bağlı ilçelerinde faaliyet gösteren geleneksel medreselerde Kürtçenin sosyolinguistik işlevlerini ve çokdilli etkileşim bağlamındaki kullanım biçimlerini incelemektedir. Kürtçe sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda tarihsel, kültürel ve ideolojik bir taşıyıcıdır. Bu varsayımdan hareketle Kürtçenin medrese ortamında bilgi aktarımı, otorite inşası ve kimlik üretimi süreçlerindeki rolü analiz edilmiştir. Dil pratikleri yüzeysel formlarıyla sınırlı kalmayıp, onları biçimlendiren pedagojik, toplumsal ve kültürel koşullar da dikkate alınarak bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Kuramsal çerçeve, özellikle Joshua A. Fishman'ın 'alan' modeli temelinde yapılandırılmıştır. Bu model; bireylerin dili hangi toplumsal bağlamda, kimlerle ve ne amaçla kullandığını analiz etmeye olanak tanıyan 'eğitim', 'ibadet', 'aile' ve 'arkadaşlık' gibi alanlar üzerinden uygulanmıştır. Kürtçe hem gündelik hayatta pratik düzeyde hem de kurumsal düzeyde işlevsel bir dönüşüm geçirdiğinden 'dil seçimi', 'kod değiştirimi', 'ikideğişkelilik' ve 'çokdillilik' gibi kavramlar üzerinden medrese ortamındaki dilsel pratikler söylem analizine tabi tutulmuştur. Fishman'ın modeline ek olarak etkileşimsel söylem analizlerinden de yararlanılmış; çokdilli kullanım kalıpları, dilsel statüler ve alanlar arası geçişkenlikler irdelenmiştir. Araştırmanın saha boyutu, Mardin'deki faal medreselerde gerçekleştirilen nitel bir çalışma üzerine kuruludur. Veri toplama sürecinde yarı yapılandırılmış derinlemesine mülakatlar ve yapılandırılmamış katılımlı aralıklı doğal gözlem teknikleri birlikte kullanılmıştır. Böylece hem gözleme dayalı hem de katılımcı anlatılarına dayalı bir analiz derinliği sağlanmıştır. Görüşülen 20 erkek müderrisin yaş, mesleki deneyim ve dilsel geçmiş çeşitliliği göz önünde bulundurularak katılımcı profili çeşitlendirilmiştir. Kürtçenin eğitim, anlatım, metin ve gündelik iletişim dili olarak nasıl konumlandığı, Arapça ve Türkçeyle olan ilişkisiyle birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler içerik ve tematik analiz yöntemleriyle çözümlemeye tabi tutulmuştur. Medreselerde Kürtçenin yalnızca bir eğitim ve öğretim dili olarak değil, aynı zamanda kültürel direnişin ve kolektif hafızanın taşıyıcısı olarak işlev gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. Medreseler bu yönüyle, Kürtçenin entelektüel meşruiyet kazandığı, çokdilli kimliklerin ve yerli epistemolojilerin üretildiği özgün sosyolinguistik alanlar olarak tanımlanmıştır. Fishman'ın modeli, çokdilli iletişim kalıplarını çözümlemede işlevsel olsa da, yazılı kültür üretimi ve kurumsal çokdillilik gibi modern pratikleri açıklamada yetersiz kalmaktadır. Bu da bu modelin tarihsel ve kültürel gerçekliklere daha duyarlı biçimde yeniden yorumlanmasını ve Kürtçenin sürdürülebilirliği için stratejik bir dil planlamasına duyulan ihtiyacı gündeme getirmektedir.This thesis examines the sociolinguistic functions of Kurdish and its forms of use in the context of multilingual interaction in traditional madrasas operating in the central city of Mardin and surrounding districts. Based on the assumption that Kurdish is not only a means of communication but also a historical, cultural, and ideological carrier, this study analyzes the role of the language in the processes of knowledge transfer, authority building, and identity production in the madrasa environment. Language practices are not limited to their superficial forms but are approached holistically, taking into account the pedagogical, social, and cultural conditions that shape them. The theoretical framework was structured primarily on the basis of Joshua A. Fishman's 'field' model; this model, which allows for the analysis of how individuals use language in which social contexts, with whom, and for what purposes, was applied through fields such as 'education,' 'worship,' 'family,' and 'friendship.' It has been revealed that Kurdish has undergone a functional transformation at both the everyday and institutional levels; in addition, linguistic practices in the medrese environment have been subjected to discourse analysis through concepts such as 'language choice,' 'code-switching,' 'bilingualism,' and 'multilingualism.' In addition to Fishman's model, interactive discourse analyses were also utilized; multilingual usage patterns, linguistic statuses, and inter-domain transitions were examined. The field dimension of the research is based on a qualitative study conducted in active madrasas in Mardin. Semi-structured in-depth interviews and unstructured intermittent natural observation techniques were used together in the data collection process, thus providing both observation-based and participant narrative-based analytical depth. The sample was diversified by considering the age, professional experience, and linguistic background of the 20 muderris interviewed; the position of Kurdish as a language of education, expression, text, and everyday communication was evaluated in relation to Arabic and Turkish. The data obtained were analyzed using content and thematic analysis methods, leading to the conclusion that Kurdish functions in madrasas not only as a language of education but also as a carrier of cultural resistance and collective memory. In this regard, madrasas have been defined as unique sociolinguistic spaces where Kurdish gains intellectual legitimacy and where multilingual identities and indigenous epistemologies are produced. Although Fishman's model is functional in analyzing multilingual communication patterns, it falls short in explaining modern practices such as written culture production and institutional multilingualism. This highlights the need for a more historically and culturally sensitive reinterpretation of the model and for strategic language planning to ensure the sustainability of Kurdish.