Geç Osmanlı Kentinde Parçalanmışlık: Teknolojiler, Ritimler, Sürtüşmeler

Abstract

Bu makale, geç Osmanlı dönemine ait üç farklı karşılaşmayı—1894 depreminin ardından ahşap yapı inşası, Ahmed Fâik’in Monsieur Elektrik adlı eserinde, elektriğin henüz gündelik yaşama nüfuz etmeden önce tahayyül edilen biçimi ve Ahmet Tevfik’in Velosipet ile Bir Cevelan adlı eserinde bisiklet deneyimi—imparatorluktaki teknolojik deneyimi şekillendiren zamansal sürtüşmeler merceğinden incelemektedir. Teknolojilerin Osmanlı toplumuna eşzamanlı olmayan ritimlerle dahil olduğunu öne sürerek hem doğrusal ilerleme anlatılarını hem de geleneksel süreklilik varsayımlarını sarsmaktadır. Bu bağlamda makale, geç on dokuzuncu yüzyıl İstanbul’undaki sosyo-teknik değişimi, Avrupa-merkezli ilerleme anlatılarına dayanan varsayımları ya da İslam şehrine dair durağan tahayyülleri tekrar etmeden incelemektedir. Söz konusu vaka çalışmaları, ‘modası geçmiş’ yapı malzemelerinin işlevsel değerini nasıl yeniden kazandığını, teknolojik tahayyüllerin altyapıdan önce nasıl dolaşıma girdiğini ve aygıtların nasıl bedensel etkileşim ve gündelik müzakere yoluyla yeniden yorumlandığını göstermektedir. Makale, Bilim ve Teknoloji Çalışmaları (STS) literatüründen beslenen sosyo-teknik bir yaklaşımı benimseyerek teknolojilerin yalnızca ithal ya da dayatılmış değil, yerel karşılaşmalarla yeniden tanımlanmış olduğunu savunur. Böylece hem “İslam şehri”ne dair özcü kabullere hem de Batı modernitesinin evrenselci iddialarına karşı, doğaçlama, duygulanım ve yaşamsal ritimlere odaklanan alternatif bir kent tarihçiliği önerir.