Mücâhid B. Cebr ve Zeyd B. Ali’ye Nispet Edilen Tefsirlerin Kaynak, Muhteva ve Metot Açısından Mukayeseli Değerlendirilmesi

Abstract

Mücâhid b. Cebr ve Zeyd b. Ali tefsirleri, erken dönem tefsir literatürünün müstakil nitelik arz eden iki özgün örneğidir. Her iki müfessirin tefsir metodu, Kur’ân lafızlarının lugavî ve semantik çözümlemeleri etrafında şekillenirken, kullandıkları kaynakların niteliği ve yönteme yansıyışı bakımından dikkat çekici farklar ihtiva etmektedir. Mücâhid’in tefsiri, büyük oranda hocası Abdullah b. Abbâs’tan aktardığı rivayetlere dayanan bir yapıya sahiptir. Bu durum, onun tefsirini klasik rivayet tefsirlerinin öncülü kılmakta, ayrıca eserini Ehl-i sünnet nezdinde muteber kılmaktadır. Buna karşın, Zeyd b. Ali’nin tefsirinde sened zinciri genellikle kısa tutulmuş; buna rağmen metnin birçok yerinde Hz. Ali üzerinden Hz. Peygamber’e dayanan rivayet silsilesi zımnî olarak hissedilmiştir. Zeyd’in tefsirinde öne çıkan temel unsurlardan biri, Arap şiirinden istişhâd ile tefsir edilen lafızların yoğunluğudur. Bu durum, onun, Kur’ân’daki ğarîb lafızları anlamlandırırken şiirsel bağlamdan beslenerek dil merkezli bir yaklaşımı öncelediğini göstermektedir. Mücâhid ise bu yönteme başvurmamış; bunun yerine yer yer İsrâiliyyât nev’inden aktarımlara yer vermiştir. Özellikle kıssalar bağlamında Hz. Âdem, Tâlût ve Hz. Yusuf ile ilgili nakiller, Eski Ahid’le paralellik arz edecek niteliktedir. Her iki tefsirde de nüzul sebeplerine yer verilmekle birlikte, bu rivayetler çoğunlukla ayetin doğrudan anlamına ışık tutacak şekilde sunulmuştur. Tefsirlerin hiçbirinde kapsamlı bir sebeb-i nüzul sistematiği bulunmamakla birlikte, örnek mahiyetindeki rivayetler tarihsel bağlamı açıklamaya yöneliktir. Mücâhid ve Zeyd’in tefsirleri, hem kaynak kullanımı hem yöntemsel tercihleri itibariyle klasik dönem tefsir anlayışının gelişim çizgisinde iki farklı uçta durmaktadır. Mücâhid’in rivayet merkezli ve İbn Abbas eksenli aktarımı, onu daha geleneksel bir çizgiye yerleştirirken; Zeyd’in lugavî çözümlemeleri, şiirle istişhadı, İsrâiliyyât’a temkinli yaklaşımı, onun selefî eğilimli ve ehl-i beyt rivayetlerine sadık bir tefsir anlayışı geliştirdiğini göstermektedir.