Bir Arkeolojik Kazının Aslında Söylemedikleri: Tel Halef’te Osmanlı Bürokrisinin Çaresizliği

Abstract

19. yüzyılın sonlarında Osmanlı-Alman siyasi yakınlaşması arkeolojik çalışmalarda da Almanların bir ayrıcalık kazanmalarına imkân vermiştir. Alman hükümeti bu kazıları, Osmanlı üzerindeki kültürel yayılmanın bir parçası olarak algılamış ve bu düşünce ile desteklemiştir. Max von Oppenheim (1860-1946) Osmanlı arkeoloji araştırmalarında özel bir yerde durur. Oppenheim, 1899’da bugün Suriye-Türkiye sınırının yakınında bulunan Rasulayn kasabası sınırları içerisindeki Tel Halef adlı antik bir yerleşim yeri olan bölgede antik Guzan kentini keşfetmiştir. Uzun uğraşlar sonucu aldığı izinler ile Tel Halef kazılarına ancak 1911’da başlayabilen Oppenheim, yıllarca süren çalışmaları esnasında Ârâmî kral sarayını keşfetmiş neredeyse unutulmuş bir kültürün eşsiz eserlerini ortaya çıkararak yurtdışına kaçırmıştır. 19. yüzyılın sonlarında Osmanlı’nın merkezî gücünün zayıflaması taşrada da belirgin bir şiddette hissedilmişti. Merkez-taşra bürokrasisini derinden sarsan bu arızi durumun olumsuz sonuçları Tel Halef kazıları ve ortaya çıkarılan asar-ı atikayla (tarihi eserler) ilgili uygulama ve politikalarda açık bir şekilde gün yüzüne çıkmıştır. Bu bağlamda bu çalışma, ilk olarak merkez-taşra arasındaki bürokratik görüş ayrılıklarının tarihi eserlerin yurtdışına kaçırılmasına kolaylık sağladığını iddia eder ve bunu Oppenheim’ın Tel Halef kazılarında pratize etmeyi dener. İkinci olarak bu makale bir kısım yerel idarecilerin tarihi eserlerin kaçırılmasına nasıl engel olmaya çalıştıklarına odaklanır.

The Ottoman-German convergence at the end of the 19th century allowed the Germans to gain a privilege in archaeological works. The German government perceived these excavations as part of the cultural expansion over the Ottoman Empire and supported them with this idea. Max von Oppenheim (1860-1946) had a very important position in terms of Ottoman archaeological research. Oppenheim discovered the ancient city of Guzman in 1899 located in the region where Tel Halef, the ancient settlement is situated that is within the borders of Ras Al-Ayn town close to the border of Syria-Turkey today. Oppenheim, who started the Tell Halaf excavations only in 1911 through the permissions obtained as a result of vigorous efforts, discovered the Aramean king's palace and unearthed and smuggled abroad the unique artifacts of an almost forgotten culture during his perennial works. The weakening of the central power of the Ottoman Empire at the end of the 19th century felt with considerable intensity in the provinces. The negative consequences of this accidental situation, which deeply shook the central-provincial bureaucracy, were clearly revealed in the practices and policies related to the Tel Halef excavations and the historical artifacts unearthed. In this context, this article claims firstly that the bureaucratic disagreements between the center and the provinces facilitate the smuggling of historical artifacts abroad and tries to put this into practice in the Tel Halef excavations Secondly, this study focuses on how some local authorities try to prevent the smuggling of historical artifacts.