1804–1813 İran-Rusya Savaşı ve Gülistan Antlaşması: Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki İlk Büyük Kayıpları

Abstract

19. yüzyılın başlarında Kafkasya coğrafyası, Avrasya’daki güç mücadelesinin düğüm noktalarından biri hâline gelmişti. 1804–1813 yılları arasında süren İran-Rus Savaşı, Kaçar İranı’nın siyasi varlığı, askerî yapısı ve diplomatik manevra kabiliyeti açısından dönüştürücü sonuçlar doğurdu. Rusya’nın Gürcistan’ı ilhakıyla başlayan gerilim, Gence, Karabağ, Şirvan ve Derbent gibi stratejik bölgelerin kaybıyla derinleşti. Feth Ali Şah’ın veliahtı Abbas Mirza öncülüğünde yürütülen ordu reformları ve Avrupa devletleriyle kurulan temaslar, yapısal kırılganlıklar ve dış destek arayışlarının sınırlılığı karşısında etkili olamadı. 1812 Aslanduz Muharebesi’nde yaşanan ağır yenilgi, İran’ı barış arayışına yöneltti. 1813 tarihli Gülistan Antlaşması, 19.yalnızca toprak kayıplarını resmîleştirmekle kalmadı; İran’ın ekonomik, siyasal ve toplumsal dokusunda kalıcı bir sarsıntı meydana getirdi. Bu makale, savaşın nedenlerini, seyrini ve sonuçlarını çok katmanlı bir tarihsel bağlam içinde ele almakta; Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki ilk büyük kayıplarını anlamlandırmaya çalışmaktadır.