Kerboran (Dargeçit) Yöresinde Zêw Kültürü ve Zêw Şahsitleriyle İlişkili Efsaneler

Abstract

Zêw, pir, şeyh, meşâyih, veli ve evliyalar gibi kutsal ve manevi şahsiyetleri anmak amacıyla yılda bir kez, belirli bir zaman ve yerde düzenlenen ritüellerdir. Zêwlere çoğunlukla kutsal şahsiyetlerin isimleri verilir ve kutsal şahsiyetler ile zêw kültürü arasında güçlü bir bağ vardır. Zêw kültürü hem Ezidi Kürtler hem de Müslüman Kürtler tarafından kutlanmaktadır. Bu tezde zêw kavramının kökenleri, Kürtler arasındaki yeri, zêw'ın toplumsal hafıza ve kutsal mekanlarla arasındaki ilişki ve zêw'ın kutsal figürler ve efsane arasındaki ilişki üzerinde durulacaktır. Bu bağlamda Kerboran bölgesindeki zêwler ile ilgili efsaneleri kayıt altına aldık ve analiz ettik. Bu amaca ulaşmak için iki yol izledik. İlk önce sahada derleme yöntemi ile verilerimizi topladık. Daha sonra nitel araştırma yöntemini kullanarak sahada topladığımız efsaneleri analiz ettik. Bu yönteme göre önce yazılı kaynaklardan, sonra da sözlü kaynaklardan yararlandık. Bu doğrultuda 39 kişiyle görüştük ve 113 efsane derleyip deşifre ettik. Tezimiz üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde zêw kavramı, Kürtlerde zêw kültürü, zêw'ın toplumsal bellek ve kutsal mekânlarla ilişkisi açıklanmış ve analiz edilmiştir. Aynı zamanda efsane tanımlanmış, efsanenin özellikleri ve sınıflandırılması hakkında bilgi verilmiş, ardından kutsal kişiler, efsane ve zêw arasındaki ilişki ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Üçüncü bölümde, tezin çalışma alanı Kerboran ilçesi olduğundan Kerboran'ın özellikleri hakkında bilgi verilmiş, Kerboran yöresindeki zêw kültürü değerlendirilmiş ve Kerboran'da kutlanan zêwler tespit edilmiştir. Dördüncü bölümde Kerboran'da anlatılan ve zêwleri kutlanan evliyalarla ilgili efsaneler derlenip deşifre edilmiştir. Bu konuları inceleyip açıkladıktan sonra zêw ve zêw kültürünün kuşaktan kuşağa farklı ritüel ve inanışlarla aktarılmış ve bunun sonucunda zêwleri kutlanan kişiler hakkında birçok efsane anlatıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Zêwlerin formu dönemin koşullarına göre değişiklik gösterse de Dargeçiteki Kürtlerin toplumsal hafızasında varlığını korumuş ve günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Anahtar Kelimeler: Zew, Kerboran (Dargeçit), Efsane, Kutsal Şahsiyetler, Kolektif Hafıza.Zêw are rituals held once a year at a specific time and place in order to commemorate sacred and spiritual figures such as pirs, sheikhs, mashayikh, saints, and holy men. Zêw are mostly named after sacred figures, and there is a strong connection between these figures and zêw culture. Zêw culture is practiced by both Yazidi Kurds and Muslim Kurds. This thesis examines the origins of the concept of zêw, its place among Kurds, the relationship between zêw and social memory as well as sacred spaces, and the connection between zêw, sacred figures, and legend. Within this framework, legends related to zêw in the Kerboran (Dargeçit) region were recorded and analyzed. To achieve this aim, a two-stage research method was employed. In the first stage, data were collected through fieldwork using the compilation method. In the second stage, the collected legends were analyzed using qualitative research methods. Accordingly, written sources were consulted first, followed by oral sources. In this process, interviews were conducted with 39 individuals, and 113 legends were compiled and transcribed. The thesis consists of four chapters. The first chapter explains and analyzes the concept of zêw, zêw culture among Kurds, and the relationship between zêw, social memory, and sacred spaces. In the same chapter, the concept of legend is defined, information is provided on the characteristics and classification of legends, and the relationship between sacred figures, legend, and zêw is examined in detail. The second chapter introduces the historical, geographical, and cultural characteristics of Kerboran, the area of study; evaluates zêw culture in the Kerboran region; and identifies the zêw celebrated there. The third chapter compiles and transcribes legends told in Kerboran about saints whose zêw are celebrated. As a result of the analyses and evaluations, it is concluded that zêw and zêw culture have been transmitted from generation to generation through different rituals and belief systems, leading to the emergence of many legends surrounding the figures whose zêw are celebrated. Although the form of zêw has changed depending on historical and social conditions, it has been preserved in the collective memory of the Kurds of Kerboran and has continued to exist up to the present day. Keywords: Zêw, Kerboran, Legends, Sacred Figures, Collective Memory.