Nizâmî Gencevî’nin Peotikasında Aşkın Retoriği

Abstract

Nizâmî Gencevî yazmış olduğu beş mesneviden müteşekkil Hamse’si ile öne çıkmış ve mesnevi şairi olarak ün yapmış bir şairdir. Edebiyat sahasında daha çok rezm ve bezm şairi olarak adından söz ettirmiştir. Nizâmî, edebî yetkinliğini şiirsel diliyle son derece etkili bir şekilde kullanmış olmakla birlikte yazmış olduğu eserlerin her birinde ontolojik pek çok meseleye de cevaplar aramaktadır. Bu açıdan bakıldığında Nizâmî’nin eserlerinin katmanlı yapısı okuyucuda farklı sorulara cevaplar bulmayı mümkün kılmıştır. Ön plana çıkmamış olsa da şairin eserlerindeki felsefî ve tasavvufî zenginlik dikkate değer boyuttadır. Tasavvuf literatüründe belki de anlaşılması en zor kavramlardan biri olan “aşk” meselesi, Nizâmî’nin de eserlerinde açıklamaya çalıştığı bir kavram olarak karşımıza çıkar. Şair, mutasavvıf şairlerin aksine bu kavramı, ikili aşk hikayeleri olarak isimlendirebileceğimiz Hüsrev u Şirin ve Leyla vu Mecnun mesnevilerinde açıklamaya ve bu hikayelerden yola çıkarak zihnindeki aşk tasavvurunu okuyucuya aktarmaya çalışmaktadır. Edebî kimliğiyle ve yaşayış biçimiyle örnek bir karakter olarak karşımıza çıkan şair, aşk felsefesini okuyucuya daha etkili bir biçimde aktarabilmek için temsil yolunu değil Leyla, Kays, Hüsrev, Şirin gibi sıradan karakterleri kullanmaktadır. Bu karakterlerin her birinin hikayelerini kurgularken aslında tek motivasyonu insanları iyiliğe, mutlak güzelliğe ulaştırmaktır. Bu açıdan bakıldığında Nizâmî’nin eserleri dünyevî ve din dışı görünse de irfânî halden nasipsiz değildir. Nizâmî, tasavvufun ulvî taraflarını dünyevî hayatla barıştırmış bir şairdir.