Hanefî Âlimlerinin Hicrî Sekizinci ve Dokuzuncu Asırlarda Sünnet-i Nebeviyye'ye Hizmetteki İlmî Çabaları

Abstract

Bu tez, hicrî VIII. ve IX. yüzyıllarda Hanefî âlimlerinin Sünnet-i Nebeviyye'ye hizmet bağlamındaki ilmî gayretlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Söz konusu dönemler, İslâmî ilimlerin muhtelif alanlarında, başta hadis ilmi olmak üzere ilmî faaliyetlerin belirgin bir şekilde yoğunlaştığı ve kurumsallaştığı safhalar arasında yer almaktadır. Çalışmada, Hanefî âlimlerinin hadis ilmine yönelik katkıları; kaleme aldıkları eserler, benimsedikleri ilmî yöntemler, sergiledikleri eleştirel tutumlar ve uygulamaya dönük ilmî faaliyetler çerçevesinde ele alınarak incelenmiştir. Bu çalışmada, hadis-i şerif ve ulûmü'l-hadîs alanında telif edilmiş başlıca eserler tanıtılmıştır. Bu bağlamda, özellikle tahrîc literatürüne ait çalışmalar ele alınmış olup Zeylaʿî'nin Naṣbü'r-râye adlı eseri, İbn Kutluboğa'nın Taḫrîcü eḥâdîs̱i'l-Pezdevî isimli çalışması ve İbnü't-Türkmânî'nin et-Tenbîh ʿale'l-eḥâdîs̱i'l-Hidâye ve'l-Ḫulâṣa isimli çalışması üzerinde durulmuştur. Bu tezde ayrıca, hadis şerhi literatürüne ait önemli eserler de ele alınmıştır. Bu çerçevede Bedreddin el-Aynî'nin ʿUmdetü'l-ḳārî adlı eseri ile yine kendisine ait olan el-Binâye fî şerḥi'l-Hidâye, Moğultay b. Kılıç'ın et-Telvîḥ fî şerḥi'l-Câmiʿi'ṣ-ṣaḥîḥ li'l-Buḫârî adlı çalışması ve el-Aynî'nin Nuḫabü'l-efkâr fî tenḳīḥi Mebâni'l-aḫbâr adlı eseri incelenmiştir. Bunun yanı sıra çalışmada, söz konusu âlimlerin ilelü'l-hadîs ile cerh ve taʿdîl ilimlerine yaptıkları katkılar da değerlendirilmiştir. Bu bağlamda rivayetlerin isnadları tahlil edilmiş, sahih ile zayıf rivayetler birbirinden ayırt edilmiş ve mezhebin usul kaideleri ile hadis ilminin esaslarıyla uyumlu biçimde rivayetler arasında tercihte bulunulmasına gösterilen titiz ilgi ortaya konulmuştur. Tezin ulaştığı temel sonuçlardan biri, Hanefî âlimlerinin hadis rivayetlerini yalnızca nakleden kimseler olmadığı; bilakis bu rivayetleri tenkit ve temyiz sürecine tâbi tuttukları, pek çok fıkhî içtihatlarını ise sağlam hadis usullerine dayandırdıklarıdır. Bu yaklaşım, onları Sünnet'ten uzak durmakla niteleyen yerleşik ve indirgemeci tasavvurun isabetli olmadığını ortaya koymaktadır. Nitekim Hanefî âlimlerin fıkıh ile hadis ilmini mezceden metodolojileri, nebevî nasların hüküm inşasında etkin bir biçimde kullanılmasına imkân sağlamış; bununla birlikte makâsıdü'ş-şerîa, uygulama alanları ve nasların muhtemel sonuçları dikkate alınarak yapılan bu değerlendirmeler, söz konusu âlimlerin hem metne hem de vakıaya yönelik derin bir ilmî idrak ve basiret sahibi olduklarını göstermiştir. Bu itibarla çalışma, hicrî VIII. ve IX. yüzyıllarda Hanefî âlimlerinin Sünnet-i Nebeviyye'ye hizmet sahasında ortaya koydukları ilmî gayretlerin, diğer mezheplere mensup âlimlerin çabalarından geri kalmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Aksine bu gayretler; dirâyet ile rivâyeti, fıkıh ile hadis ilmini telif eden dengeli ve bütüncül bir metodolojiye dayanması bakımından temayüz etmektedir. Bu yönüyle söz konusu katkılar, İslâmî ilimlerin gelişim sürecinde mühim bir merhaleyi temsil etmektedir. Hanefî âlimlerinin bu ilimlerin ihyası, temellendirilmesi ve sistematik biçimde inşasındaki merkezî rollerini teyit etmektedir.This thesis aims to elucidate the scholarly efforts of Ḥanafī scholars in the service of the Sünnet-i Nebeviyye during the 8th and 9th centuries AH. These periods are regarded as critical phases in which scholarly activity—particularly in the field of ḥadīth—intensified and became increasingly institutionalized across various branches of Islamic sciences. The study examines the contributions of Ḥanafī scholars to ḥadīth scholarship through an analysis of the works they authored, the methodological approaches they adopted, the critical stances they maintained, and their practical scholarly engagements. Within this framework, the thesis introduces the principal works composed in the fields of ḥadīth and ʿulūm al-ḥadīth. Particular attention is devoted to the tahrīj literature, with a focused examination of Zeylaʿī's Naṣbü'r-râye, İbn Kutluboğa's Taḫrîcü eḥâdîs̱i'l-Pezdevî, and İbnü't-Türkmânî's et-Tenbîh ʿale'l-eḥâdîs̱i'l-Hidâye ve'l-Ḫulâṣa. In addition, the thesis addresses major works belonging to the ḥadīth commentary (sharḥ) tradition. In this context, Bedreddin el-Aynî's ʿUmdetü'l-ḳārî and his el-Binâye fî şerḥi'l-Hidâye, Moğultay b. Kılıç's et-Telvîḥ fî şerḥi'l-Câmiʿi'ṣ-ṣaḥîḥ li'l-Buḫârî, and el-Aynî's Nuḫabü'l-efkâr fî tenḳīḥi Mebâni'l-aḫbâr are examined in detail. Moreover, the study evaluates the contributions of these scholars to the sciences of ilelü'l-hadîs and cerh ve taʿdîl. In this regard, the isnāds of narrations are analyzed, ṣaḥīḥ and ḍaʿīf reports are carefully distinguished, and the meticulous attention shown in preferring certain narrations over others in a manner consistent with both the methodological principles of the Ḥanafī school and the foundational criteria of ḥadīth science is clearly demonstrated. One of the principal conclusions of the thesis is that Ḥanafī scholars were not merely transmitters of ḥadīth reports; rather, they subjected these narrations to rigorous processes of criticism and verification, and grounded many of their juristic ijtihādāt in sound ḥadīth methodology. This approach reveals the inaccuracy of the entrenched and reductionist perception that portrays Ḥanafī scholars as being distant from the Sünnet. Indeed, their methodologies—which integrated fiqh and ḥadīth—enabled the effective utilization of prophetic texts in the construction of legal rulings. At the same time, their consideration of maqāṣıdü'ş-şerîa, practical contexts, and the potential implications of textual rulings demonstrates a profound scholarly insight and discernment that was attentive both to the text and to lived reality. In this respect, the study clearly demonstrates that the scholarly endeavors of Ḥanafī scholars in the service of the Sünnet-i Nebeviyye during the 8th and 9th centuries AH were in no way inferior to those of scholars affiliated with other legal schools. On the contrary, these efforts are distinguished by their reliance on a balanced and holistic methodology that synthesizes dirâyet and rivâyet, as well as fiqh and ḥadīth. From this perspective, these contributions represent a significant stage in the development of the Islamic sciences and affirm the central role of Ḥanafī scholars in the revival, grounding, and systematic construction of these disciplines.