Tîp û Şexsiyet di Dîwana Melayê Cizîrî de

Abstract

İnsan dünyanın sahnesinin baş aktörüdür, bu sebeple birçok konu insan ile ilgilidir ve insanlar aracılığı ile aktarılır. Klasik edebiyat az kelime ve kavramla çok şeyi anlatabilme sanatıdır. İnsani unsurlar klasik eserlerde önemli bir yer tutar. Bu sebeple eserin bizlere iletmek istediği mesajları çözümlemek ve anlamak için bu kavramların tespit ve tasnifi oldukça önemlidir. Şüphesiz Melayê Cizîrî Kürt edebiyatı için çok önemli bir şahsiyettir. Divanında birçok insani unsura yer vermiştir. Bunlar tip ve kişilikler olarak karşımıza çıkar. Tipler benzerlerinin temsilcisi iken, şahsiyetler ise gerçek hayatta belirli zaman ve mekânda yaşamış başka bir deyişle varlıkları kaynaklarla ispat edilebilen kişileridir. Tip ve şahsiyetleri iki başlık altında topladık. 'Tip' başlığı altında; hayalî tipler, kötü tipler, mesleki tipler, temsili ve sembolik tipler, tasavvufî ve dinî tipler, tarihî tipler. 'Şahsiyet' başlığı altında ise; tasavvufî ve dinî şahsiyetler, efsanevî ve tarihî şahsiyetler, edebî şahsiyetler (Melayê Cizîrî'nin kullanımına göre) olarak tasnif ettik. Melayê Cizîrî'nin divanında 143 tip ve 44 şahsiyet yer almıştır. Kültür, tarih ve sosyal kodların taşıyıcısı olan tip ve şahsiyetlerin araştırılması bizi hem Melayê Cizîrî'nın entelektüel kimliğine hem de fikirlerinin, mesajlarının ve öğütlerinin derinliğine ulaştıracak aynı zamanda dönemin sosyal ve siyasi hayatı, kültürel değerleri ve inanç dünyası ile ilgili çıkarımlarda bulunmamızı sağlayacaktır.

Human beings are the principal protagonists of the world; consequently, many subjects concern humanity and are articulated for its benefit. Classical literature is the art of conveying much with few words and concepts. Anthropocentric elements occupy a prominent place in classical works. For this reason, identifying and categorising these concepts is crucial for deciphering and comprehending the messages a work seeks to impart. Undoubtedly, Melayê Cizîrî is an exceptionally significant figure in Kurdish literature. We have classified the figures under two main categories: 'types' and 'personalities.' Under the heading of types, we identified imaginary types, negative types, professional types, representative and symbolic types, mystical and religious types, and historical types. Under the heading of personalities, we categorized mystical and religious personalities, legendary and historical personalities, and literary personalities (according to Melayê Cizîrî's usage). In Melayê Cizîrî's divan, 143 types and 44 figures (characters/personages) are included. The study of types and personalities, as carriers of cultural and social codes, enables us to gain insight both into the intellectual identity of Melayê Cizîrî and into the depth of his ideas, messages, and moral guidance. Moreover, it allows us to make inferences regarding the social and political life, cultural values, and belief system of the period.