The Maqāṣid of Uṣūl Al-Fiqh: An Analytical and Critical Study of Aḥmad al-Raysūnī’s Attempt

Abstract

The science of uṣūl al-fiqh (principles of Islamic jurisprudence) occupies a unique position in the intellectual heritage of Islam, serving as the methodological foundation for deriving legal rulings and structuring Sharīʿa reasoning. While its detailed discussions have enriched Islamic scholarship across centuries, its inherent maqāṣid (objectives) have rarely been examined as a distinct subject. They were often mentioned briefly in the prefaces of classical works, but never developed into an independent framework. In modern times, however, new attempts have been made to articulate these objectives, the most prominent being the work of Aḥmad al-Raysūnī, particularly in his book ʿIlm Uṣūl al-Fiqh fī Ḍawʾ Maqāṣidih (The Science of Uṣūl al-Fiqh in Light of Its Objectives). This article undertakes an analytical and critical study of al-Raysūnī’s attempt. Using inductive and analytical-critical methods, it surveys the classical heritage, highlights scattered references to the objectives of uṣūl al-fiqh, and evaluates the contribution of al-Raysūnī’s formulation. The study emphasizes both the originality and the limitations of his approach, showing how his effort opens the way for a broader and more systematic investigation of maqāṣid al-uṣūl. The findings indicate that treating the objectives of uṣūl al-fiqh as an independent subject can significantly enhance the discipline’s relevance. It enables the science not only to regulate the derivation of legal rulings but also to contribute to the renewal of Islamic thought, the integration of methodological coherence, and the advancement of Sharīʿa’s intellectual and civilizational mission. This research thus calls for further elaboration of maqāṣid al-uṣūl as a central axis for rethinking, evaluating, and reformulating the discipline in contemporary contexts.

Bu çalışma, İslâm düşünce tarihinde yeterince müstakil olarak ele alınmamış bir konuya, yani fıkıh usulünün maksatlarına odaklanmaktadır. Klasik dönem ulemâsı, eserlerinin mukaddimelerinde ve bazı münferit bahislerde bu konuya işaret etmiş olsalar da, bunu sistematik bir araştırma alanı hâline getirmemişlerdir. Bu açıdan bakıldığında, modern dönemde Ahmet Hilmi Harb’in Fıkıh Usûlünün Makāsıdları ve Temelleri adlı eseri ve Ahmed er-Raysûnî’nin Usûl-i Fıkıh İlmi: Makāsıdları Işığında isimli çalışması, bu sahada ilk müstakil denemeler olarak öne çıkmaktadır. Makale, öncelikle klasik literatürde maqāṣid al-uṣūl’e yönelik dağınık işaretleri derlemekte, ardından Ahmed er-Raysûnî’nin yaklaşımını tahlil ve tenkit etmektedir. Er-Raysûnî’nin eserinde öne çıkardığı beş genel maksat; ihtilafın yönetilmesi, şer‘î nassların doğru anlaşılması, ictihad metodolojisinin inşası, mezhep usullerinin temellendirilmesi ve ilmî-düşünsel metodolojinin teşekkülüdür. Bununla birlikte, onun “dakhān ve wahn” (karışıklık ve zayıflık) kavramsallaştırması ile kelâm ve mantık etkilerine yönelttiği eleştiriler tartışmaya açılmış; bu noktada klasik ilimlerin katkısının tümden reddedilmesinin isabetli olmadığı savunulmuştur. Araştırmanın ulaştığı sonuçlardan biri, maqāṣid al-uṣūl’ün yalnızca genel maksatlarla sınırlı kalmaması gerektiği; bilakis her babın ve her meselenin kendine özgü maksatlarının bulunduğudur. Bu tespit, usûl ilminin daha işlevsel hâle gelmesi için yeni bir araştırma sahasının açılmasına işaret etmektedir. Ayrıca çalışmada, usûl kaidelerinin sadece fıkhî meselelerde değil, bütün İslâmî ilimlerde ve hatta beşerî ilimlerde metodolojik bir değer taşıdığı vurgulanmaktadır. Böylece maqāṣid yaklaşımının, İslâmî ilimlerde metodolojik bütünlüğü sağlama, çağdaş problemleri daha kuşatıcı bir şekilde çözme ve ilmî üretkenliği artırma açısından ufuk açıcı bir rol oynayabileceği belirtilmektedir. Sonuç olarak, maqāṣid al-uṣūl fikrinin hem ilmin seyrini değerlendirmede hem de usûlün yenilenmesi ve çağdaş meselelerle irtibatının güçlendirilmesinde temel bir kriter ve hareket noktası olarak işlev görebileceği ortaya konmuştur.