Toplumsal Hâfızanın Mekânsal İzi: Muş-Kale Mahallesi

Abstract

Bu çalışma, hâfıza ile mekân arasındaki karşılıklı ilişkiyi Muş ili Kale Mahallesi örneği üzerinden incelemektedir. Bireysel ve kolektif hâfızanın, mekânsal pratikler ve gündelik yaşam deneyimleri aracılığıyla nasıl üretildiği, dönüştürüldüğü ve zaman içinde nasıl yeniden kurgulandığı çalışmanın temel problematiğini oluşturmaktadır. Çalışma, hâfızayı yalnızca geçmişe ait bir hatırlama edimi olarak değil; toplumsal ilişkiler, mekânsal düzenlemeler ve tarihsel kırılmalar içinde sürekli yeniden inşa edilen dinamik bir süreç olarak ele almaktadır. Araştırmanın kuramsal çerçevesi; Maurice Halbwachs'ın kolektif hâfıza kavramsallaştırması, Pierre Nora'nın hâfıza mekânları kavramı ve hatırlama pratiklerine ilişkin tartışmaları temel alınarak oluşturulmuştur. Bu kuramsal arka plan, hâfızanın mekânla kurduğu ilişkiyi tarihsel, toplumsal ve kültürel boyutlarıyla değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemleri kullanılmış; saha çalışması kapsamında Kale Mahallesi'nde gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler, sözlü tarih anlatıları, mekânsal gözlemler ve arşiv materyalleri birlikte değerlendirilmiştir. Mahalle kullanıcılarının bireysel anlatıları aracılığıyla gündelik yaşam pratikleri, mekânsal aidiyet duygusu ve hatırlama biçimleri analiz edilmiştir. Bu anlatılar, bireysel hâfızanın toplumsal hâfıza ile nasıl iç içe geçtiğini ve mekân aracılığıyla nasıl anlam kazandığını göstermektedir. Araştırma bulguları, Kale Mahallesi'nde yaşanan mekânsal dönüşümlerin (yapılı çevredeki değişimler, kentsel müdahaleler ve yerinden edilme süreçleri) yalnızca fiziksel çevreyi değil, aynı zamanda mahallenin kolektif hâfızasını da dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır. Geleneksel yaşam biçimlerinin ve gündelik karşılaşmaların zayıflaması, hâfızanın aktarım biçimlerinde kırılmalara yol açarken; bazı mekânlar ve anlatılar, hâfızanın sürekliliğini sağlayan direnç noktaları olarak varlığını sürdürmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, mekânın hâfızanın taşıyıcısı ve üreticisi olarak merkezi bir rol üstlendiğini göstermekte; kentsel dönüşüm süreçlerinin yalnızca fiziksel değil, toplum ve hâfıza etkilerinin de dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Kale Mahallesi örneği üzerinden geliştirilen bu analiz, hâfıza-mekân ilişkisini yerel ölçekte görünür kılarak, kolektif hâfıza çalışmalarına mekân temelli bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.This study examines the reciprocal relationship between memory and space through the case of Kale Neighborhood in the city of Muş. The main problem of the research is to explore how individual and collective memory are produced, transformed, and reconstructed over time through spatial practices and everyday life experiences. Memory is approached not merely as an act of recalling the past, but as a dynamic process that is continuously reconstituted within social relations, spatial arrangements, and historical ruptures. The theoretical framework of the study is based on Maurice Halbwachs' conceptualization of collective memory, Pierre Nora's notion of places of memory, and discussions on practices of remembering. This framework enables an analysis of the relationship between memory and space within its historical, social, and cultural dimensions. Qualitative research methods were employed in the study. Within the scope of the fieldwork conducted in Kale Neighborhood, semi-structured interviews, oral history narratives, spatial observations, and archival materials were examined together. Through the individual narratives of neighborhood users, everyday life practices, senses of spatial belonging, and modes of remembering were analyzed. These narratives demonstrate how individual memory intertwines with collective memory and gains meaning through space. The findings reveal those spatial transformations in Kale Neighborhood-such as changes in the built environment, urban interventions, and processes of displacement-transform not only the physical environment but also the collective memory of the neighborhood. While the weakening of traditional ways of life and everyday encounters leads to ruptures in memory transmission, certain places and narratives continue to exist as points of resistance that sustain memory. In conclusion, this study demonstrates that space plays a central role as both a carrier and producer of memory and emphasizes that urban regeneration processes should be evaluated not only in physical terms but also in relation to their social and memory impacts. By focusing on Kale Neighborhood, this analysis aims to make the memory-space relationship visible at the local scale and to contribute to collective memory studies from a space-based perspective.