Melayê Cızîrî divanında bitki ve hayvanlar Plants and animals in the Divan of Melayê Cizîrî

Abstract

Geçmişten günümüze doğa ve doğanın tüm unsurları hayatımızda önemli bir yere sahip olmuştur. Doğa ve doğa unsurları insan yaşamında özel bir yere sahip olduğu kadar edebiyat ve şiirde de önemli bir yer tutar. Bu nedenle klasik Kürt edebiyatında doğaya ait pek çok unsur yazar ve şairlerin ilgisini çekmiştir. Bu şairlerden biri de doğadan etkilenen ve birçok şiirinde doğa unsurlarını kullanan Melayê Cizîrî'dir. Bu çalışmanın amacı da Melayê Cizîrî'nin şiirlerinde yer alan tabiat unsurlarından hayvan ve bitkileri tespit edip incelemektir. Bu amaçla Melayê Cıziri'nin şiirlerini inceleyerek şiirlerinde kullandığı doğa unsurlarından hayvan ve bitkileri tespit edip analiz ettik. Çalışmamız giriş ve metodolojinin yanı sıra üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Melayê Ciziri'nin hayatı, kişiliği ve şairliği hakkında bilgiler verilmiş, ayrıca klasik Kürt edebiyatı çerçevesinde divanının önemi değerlendirilerek divan hakkında genel bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde divan da yer alan bitkiler, taşıdıkları anlamlarla ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Üçüncü bölümde şairin şiirlerinde yer verdiği hayvanlar tasnif edilerek tahlil edilmiştir. Şairin hayvanlara olan ilgisinin şiirlerine yansıması da değerlendirilmiştir. Şair tabiat unsurlarını bazen gerçek anlamlarla bazen de mecazi anlamlarla kullanmıştır. Doğanın özellikleri memdûh, aşık veya sevgiliye aktarılmış ve okuyucuya aksettirilmiştir. Tabiat unsurları teşbih, telmih, mübalağa ve kinaye gibi edebî sanatlar sayesinde yeni anlamsal anlamlar kazanmıştır. Çalışmamızın neticesinde doğa ve doğa unsurlarından hayvan ve bitkilerin Melayê Cizîrî'nin şiirlerinde çokça kullanıldığı meydana çıkmıştır. Ayrıca çalışmanın neticesinde birçok olumlu ve olmusuz duyguyu ifade etmek için doğa unsurlarından yararlanıldığı da ortaya konmuştur. Anahtar Kelimeler: Klasik Kürt Edebiyatı, Melayê Cizîrî, tabiat, hayvan, bitki.

Nature and all the components of it have on important place in our lives. They also have vital importance in Literature and poetry for this reason, lots of elements of nature draw attention of writers and poets in Kurdish Literature. One of these poets is Melayê Cizîrî, who was inspired of nature and used the elements of nature. The purpose of this study is to determine and analyze the animals and plants which existed in Melayê Cizîrî's poems. Our study consists of three main parts, as well as introduction and methodology. In the first chapter, information about Melayê Ciziri's life, personality and poetry is given, and general information about the divan is given by evaluating the importance of her divan within the framework of classical Kurdish literature. In the second chapter, the plants in the divan are discussed in detail with the meanings they carry. In the third chapter, the animals that the poet included in his poems were classified and analyzed. The reflection of the poet's interest in animals in his poems was also evaluated. The poet used natural elements sometimes with literal meanings and sometimes with figurative meanings. The characteristics of nature are transferred to the praised person, the lover or the beloved and reflected to the reader. Natural elements have gained new semantic meanings thanks to literary arts such as simile, allusion, exaggeration and allusion. As a result of our study, It has been revealed that nature and its elevents, plants and animals, are frequently used in Melayê Cizîrî's poems. In addition as a result of the study, it was revealed that elements of nature were used to express many positive and negative. Key Words: Classical Kurdish Literature, Melayê Cizîrî, nature, animal, plant. Xweza û hemû hêmanên xwezayê ji berê heta niha di jiyana me de xwedî cihekî girîng in. Çawa ku xweza û hêmanên xwezayê di jiyana mirovan de cihekî taybet digirin her wiha di wêje û helbestan de jî cihekî girîng digirin. Lewra di wêjeya kurdî ya klasîk de gelek unsurên siruĢtê bala nûser û helbestvanan kiĢandiye. Yek ji van helbestvanan jî Melayê Cizîrî ye ku xwezayê bala wî kiĢandiye û di gelek helbestên xwe de hêmanên xwezayê bikar anîye. Armanca xebata mejî ew e ku em di helbestên Melayê Cizîrîde ji hêmanên xwezayê ajal û nebatan tespît û analîz bikin. Bi vê mebestê me helbestên Melayê Cizîrî vekolandine û ji hêmanên xwezayê ajal û nebatên ku di helbestên wî de hatine bikaranîn tespît û analîz kirine. Ji bilî destpêk û metodolojîyê xebata me ji sê bêĢên bingehîn pêk hatiye. Di bêĢa yekem de derbarê jîyan, kesayet û helbestvaniya Melayê Cizîrî de agahî hatine dayîn. Her wiha girîngiya dîwana wî di çarçoveya edebiyata klasîk a kurdî de hatiye nirxandin û agahî derbarê dîwana wî de hatine dayîn. Di bêĢa duyem de nebatên ku di dîwanê de cih digirin bi wateyên ku ew hatine derbirin bi berfirehî hatine niqaĢkirin. Di bêĢa sêyem de jî ajalên ku helbestvan cih daye wan hatine senifandin û analîzkirin. Her wiha rengvedana eleqeya helbestvan a ji heywanan re di helbestên wî de hat nirxandin. Helbestvanan hêmanên xwezayê carna bi wateyên rastîn û carna jî bi wateyên mecazî bikar anîne. Taybetmendiyên xwezayê ji bo memdûh, evîndar û dilberê hatine veguheztin û ji xwendevanan re hatine dengvedandin. Hêmanên xwezayê bi hunerên edebî yên wekî Ģibandin, telmîh, mubalaxa û kînayê wateyên semantîk yên nû bi dest xistine. Di encama xebata me de eĢkere bûye ku di helbestên Melayê Cizîrîde ji hêmanên xwezayê ajal û nebat gelekî hatine bikaranîn. Her wiha hatiye xuyakirin ku ji bo îfadekirina gelek hest û ramanên erênî û neyînî ji hêmanên xwezayê sûd hatiye wergirtin. Bêjeyên Sereke:Edebiyata Kurdîya Klasîk, Melayê Cizîrî, xweza, ajal, nebat.