Osmanlı-Safevî Mücadelesinde Mezhebin Meşrulaştırma Aracı Olarak Kullanılması: Çaldıran Savaşı Örneği

Abstract

Tarih boyunca mezhep temelli çatışmalar, farklı toplumlarda ortaya çıkarak ciddi toplumsal ve siyasi sorunlara neden olmuştur. Kültürel farklılıklardan kaynaklanan dini yorumlar sonucunda ortaya çıkan mezhepler, siyasi otoriteler tarafından iktidar mücadelelerinin bir aracı haline getirilmiştir. Bunun yanı sıra, ekonomik çıkarlar uğruna kitlelerin mezhepsel kimlikler etrafında örgütlenmesi, bu tür çatışmaların katliamlar ve savaşlarla sonuçlanmasına yol açmıştır. Mezhep savaşları, toplumların sosyal, siyasal ve dini yapılarında derin yaralar açmış, kalıcı etkiler bırakmıştır. Özellikle Hristiyan dünyasında Katolik, Ortodoks ve Protestan mezhepleri arasındaki mücadeleler, mezhep temelli çatışmalara dair en belirgin örnekler arasında yer alır. Reform hareketleri, Katolik ve Protestan mezhep mensupları arasındaki ayrışmayı derinleştirerek ciddi toplumsal ve siyasi krizlere yol açmış; bu durum, mezhep savaşları gibi büyük çaplı olaylarla sonuçlanmıştır. İslam tarihinde ise mezhepsel ayrışmalar, Cemel ve Sıffin olaylarıyla başlamış ve bu süreç Müslüman toplumunun iki ana gruba ayrılmasıyla sonuçlanmıştır. Abbasiler ve Fatimîler döneminde belirginleşen Sünni ve Şiî ayrılığı, Osmanlı-Safevî mücadelesi ile daha da keskinleşmiştir. Osmanlı Devleti ile Safevîler arasındaki bu mücadele, İslam tarihinde mezhep temelli siyasi bölünmelerin en uzun soluklu örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. 1514 yılında gerçekleşen Çaldıran Savaşı, bu çekişmenin zirvesini oluşturmuştur. Safevîlerin, Anadolu’da yürüttükleri mezhepsel propagandayla Osmanlı tebaasını isyana teşvik etme girişimlerine karşılık olarak Osmanlı Devleti, siyasi, dini, ekonomik ve askeri tedbirler almıştır. Her iki devlet, mezhep ayrılıklarını temel alan meşrulaştırma argümanları geliştirerek bu mücadeleyi sürdürmüştür