Browsing by Author "Vali, Shahab"
Now showing 1 - 16 of 16
- Results Per Page
- Sort Options
Article 19. Yüzyıl Yarsan Edebiyatında Hacı Bektâş-i Veli İmgesi(2025) Reşitoğlu, Sevda Orak; Vali, ShahabSultan Sehâk döneminde (15. yy.) son şeklini aldığı kabul edilen Yarsan inancı, şiirsel geleneğe dayanan bir din ve inanış biçimidir. Yarsanlarca kutsal sayılan ve kelâm olarak adlandırılan bu edebi geleneğin şiirlerinde genel olarak Yarsan inancı ve gelenekleri yer almaktadır. Bunun yanı sıra kelâmlarda bazı dini/tasavvufi şahsiyetlerin isimlerine rastlamak da mümkündür. Bahsi geçen düşünsel geleneğin en etkili temsilcilerinden biri de Hacı Bektaş-i Velî olarak öne çıkmaktadır. Hacı Bektaş-i Veli mevzubahis kelâmlarda Hünkâr, Şah Hünkâr, Şah Bektaş ya da Begteş gibi lakaplarla anılmaktadır. Yarsan kelâmlarında Hacı Bektaş’ın isminin zikredildiği ilk örnekler, 8-9 Hicri (15-16) yüzyılarda söylendikleri kabul edilen kelâmlardır. Lakin adı geçen dönemden 19. yüzyıla kadar Yarsan kelâmlarında onun adına rastlanmamaktadır. Yarsanlarca Yerî Tenî devri olarak bilinen 19. yüzyıla ait kelâmlarda ise ismi zikredilen başat şahsiyetlerden biri haline gelmektedir. 37 farklı defterden oluşan ve günümüze kadar elyazmaları halinde bulunan bu dönemin kelâmları incelendiğinde, Hacı Bektaş-i Veli’den tanrısal öz/cevherin yeryüzündeki tecellisi olarak bahsedildiği açıkça görülmektedir. Diğer önemli bir nokta ise bu dönemin Osmanlı coğrafyasında Bektaşi Tekkelerinin kapatılması, şeyhleri ve dervişlerinin sürülmesi olaylarına denk gelmesidir. Bu çalışmanın amacı, 19. yüzyıl Yarsan metinlerinde Hacı Bektaş’ın varlığını, önemini vurgulamak ve söz konusu önemin tarihi nedenlerine değinmektir.Translation Birinci Dünya Savaşı Ekseninde Horaman Şeyhlerinin Çağdaş Tarihin Siyasal Değişimindeki Rolleri(2024) Aygün, Yasemin; Vali, ShahabNakşibendiliğin ortaya çıktığı coğrafi bölge, Maveraünnehir ve Horasan olup adı geçen coğrafyadan Kürdistan dahil diğer bölgelere yayılmıştır. Bu önemli olay Kürdistan’da Mevlana Halid Şehrizorî tarafından gerçekleştirilmiştir. Horaman şeyhlerinin halk arasında neden ve nasıl etkili oldukları, yirminci yüzyılın siyasi gelişmelerindeki rolleri bu araştırmanın ana konusunu oluşturmaktadır. Kürdistan’daki tarikat önderleri ve şeyhleri özellikle Nakşibendiler başta olmak üzere, halkın onlara desteği, himayesi ve ayrıca yerel yönetimlerin de ortadan kalkmasıyla çeşitli alanlarda siyasi ve içtimai itibarlarını ve nüfuzlarını arttırma yolunda olmuşlardır. Horaman şeyhlerinin nüfuzları Kaçar döneminde özellikle de meşrutiyet ve ondan sonraki dönemde artmıştır. Birinci dünya savaşının vuku bulmasıyla tarikat şeyhleri, Rus ve İngilizlere karşı cihat emri verip daha çok mürit ve takipçi çekerek, onları savaşmaya teşvik etmişlerdir. Genel olarak Nakşibendi tarikatının özellikle de Horaman şeyhlerinin siyasi faaliyetleri Kaçar devrinde en yüksek seviyeye ulaşmıştır.Master Thesis DESTANA RUSTEMÊ ZAL (METN-LÊKOLÎN)(Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, 2019) Çalışır, Rojbir; Vali, ShahabDestana Rustemê Zal di edebiyata Rojhilata Navîn de destaneke epîk e. Ji ber berbelavbûna van destanan, versiyonên wê yên cuda hene. Di edebiyata kurdî de jî li her deverê bi versiyoneke cuda ye. Ev xebata me de li ser versiyoneke Şahnameya Kurdî ye ku bi zimanê kurdî, bi zaravayê kurmancî û bi tîpên erebî hatiye nivîsin. Ji bo ku em hîkayeta Rustemê Zal wekî destan bi nav bikin divê em versiyonên wê yên cuda bizanibin. Ev xebat hewldanek e ji bo temamkirina versiyonên destana Rustemê Zal. Ji ber wê me ev metn transkirîbe kir. Di beşa yekem de wateya destanê û giringiya destanê di edebiyatê de çi ne me rave kir. Me ji aliyê naverok û rûxsarî ve nasandina destanê kir. Di beşa duyem de me wateya şahnameyê çi ye rave kir, di edebiyata kurdan de Şahnemaya Kurdî çi ye me diyar kir û ji aliyê naverok û şiklî ve me beyta Rustemê Zal nirxand. Me di beşa sêyem de jî elîfbeya transkirîpsiyonê diyar kir û metn ji bo elifbêya Kurdî-Latînî transkirîbe kir.Article Erdelan Emirleri, Şiilik ve Şeyhilik: Emanullah Han-i Sânî Örneği(2025) Vali, Shahab; Tarduş, İbrahimİslam dininin iki ana mezhebinden biri olan İsnâaşeriyye-On İki İmamlı Şiilik mezhebi Kürtlerin Müslümanlaşmasıyla birlikte, yani hicri birinci yüzyıldan itibaren bazı Kürt bölgelerinde yayılmaya ve kabul görmeye başladı. Kürt emirlikleri arasında bu mezhebin en çok kabul gördüğü emirlik, yedi yüz sene boyunca geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş olan Erdelan Emirliğidir. Tarihi kaynakların kaydettiği verilere dayanarak Erdelan emirlerinin birçoğunun bu mezhebe bağlı oldukları ve bu inancı benimsediklerini söylemek mümkün görünmektedir. Her ne kadar Erdelan emirlerinin Şiileşme tarihi hakkında kesin bir bilgi vermek mümkün olmasa da, son Erdelan emir/valisi olan Gulam Şah Han lakaplı Emanullah Han-i Sânî’nin Şii olduğu ve bir Şii olarak vefat ettiğine kesin gözüyle bakılabilir. Bu makalenin amacı Erdelan emirleri ve onların inançlarını genel olarak değerlendirdikten sonra özellikle son emir olan Emanullah Han’ın Şiiliği ve 19. yüzyıldan itibaren İran’da yaygınlaşan bâtıni bir Şii düşünce ekolü olan Şeyhiliğini incelemektir. Bu amaçla çalışmamızda Erdelan Emirliğinin tarihi genel olarak incelendikten sonra, emirlik yöneticilerinin bağlı oldukları inanç/mezhepler hakkında bilgi verilecek ve son olarak sözkonusu emirliğin son valisi Emanullah Han-i Sani’nin Şiiliği/Şeyhiliği özellikle daha önce araştırma konusu olmayan kaynaklar arcılığıyla incelenecektir.Article Goranî/hawramî Edebiyatında Aşk: Mela Perîşan-ı Dîneverî’nin Perîşannamesi Örneği(2023) Vali, ShahabTüm dünya edebiyatında olduğu gibi, Kürt edebiyatının farklı lehçelerinde yazılmış eserlerin ana temalarından biri de aşk temasıdır. Bu kavram, Kürt edebiyatının farklı türlerinde, farklı kontekst ve anlamlarda kullanılmıştır. Bahsi geçen edebi eserlerden biri de hicri dokuzuncu yüzyılda Mela Perîşan Dineweri tarafından, manzum bir şekilde kaleme alınan olan Perişanname adlı eserdir. Dini edebiyat olarak değerlendirebileceğimiz adı geçen eserde, şair aşk kavramını akıl kavramının karşısına koyup, birçok dini/felsefi eserde olduğu gibi, bu iki kavramı, münazara şeklinde karşılaştırmıştır. Bu makalenin amacı, şairin düşünce tarihinin iki temel kavramı olan aşk ve aklı hangi kontekts ve anlamda kullanıp değerlendirdiğini genel olarak ele alıp, tartışmaktır.Article Kaçar-Osmanlı Savaşlarında Guran Kürtleri Üzerine Manzum Bir Belge(Kitapyayınevi, 2017) Vali, Shahab…Master Thesis KURDÊN ARÎ: MÎT, DÎROK Û ÎDEOLOJÎ(Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü, 2019) Demir, Vejdi; Vali, ShahabXebatên li ser etnolojiyê ku di sedsala 19 an de bi teqleke baş pêşketine, bi dîrok, mît û bi îdolojiyê re bûye yek û gelek caran parametreyên objektîfîyê berovajî kirine. Di heman sedsalê de li Ewrupayê Mîta Arî, ya ku bi taybetî bi rêya fîlolojiyê avabûbû, ji ber gotin û îfadeyên ku di hundirê xwe de etîketên mîna raserî, rûmet û berzbûn dihewand di demeke kurt de bi lêvkirina neteweyên di biniya xwe re dîtinê, bi taybetî jî yên Samî wek dijmin dihesibîne. Mîta Arî ku di maweya vê sedsalê de bi alîkariya zanyarên wek Jones, Herder, Renan taybetiyek şecereya îdolojiyê bi destxistî, bi van pêşenayan tevdigere: dergûşa (welatê) şaristaniyê Hindîstan e û zimanê herî mikemmel jî Sankrîtî ye. Di nivîsandina dîroka Kurdî de em tovên ewil ên mîta Arî di rûpelên kovara Jînê de dibînin. Di kovara Jînê de ku ji aliyê Kürdistan Tealî Cemiyeti ve tê derxistin, di nîqaşên ku li ser etnolojiya kurdan hatine kirin de koka îranî derketiyê pêş. Paşê em ê di sala 1930 î de bibin şahid ku serokê serhildana Agiriyê Îhsan Nûrî Paşa, ew ê angaşta ku kurd bi koka xwe arî ne biparêze. Me di xebata xwe de ev yek bi kurtasî behs kirine, xebata me wek navend bi piranî li ser formulasyonên derbarê mîta Arî hatiye avakririn ku Cemşid Bender, Gürdal Aksoy û Siraç Bilgin di pirtûkên xwe de anine zimên. Di dîmena van nîvîskaran de ji Arîbûna kurdan, ji rabêja raseriyê an jî biçûkdîtina neteweyên din bêtir nosyona neteweyeke serbixwe ku „yê din‟ cudatir e ji ber çavên mirov nareve. Di nivîsîna dîroka kurdan de di konteksta mîta arî de kirpandin, bi vî awayî ye ku kurd ji neteweyên cîranên xwe (bi taybetî ereb û tirk) cuda xwe dispêrin kokên neteweyeke din.Book Article Book Master Thesis Mezopotamya Sürgünlerinin Kürdistan Yahudilerinin Sözlü Kültürü Üzerindeki Etkisi(2026) Mehmetoğlu, Mehmet; Vali, ShahabSözlü kültür, toplumsal belleğin oluşumu ve kuşaklar arası aktarımında merkezi bir role sahiptir. Yazının yeterince gelişmediği toplumlarda kültürel birikimin aktarımı büyük ölçüde sözlü yollarla gerçekleşmiş, bu durum sözlü kültürü yazılı kültürün temel kaynaklarından biri hâline getirmiştir. Bu tez, Kürdistan Yahudilerinin sözlü kültürünü tarihsel ve kültürel bağlamı içerisinde ele alarak, Mezopotamya sürgününün bu kültür üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Kürdistan Yahudilerinin yaklaşık 2700 yıl boyunca Mezopotamya coğrafyasında yaşamış olmalarının, yerel toplumlarla yoğun bir kültürel etkileşim süreci doğurduğu varsayımından hareket edilmektedir. Misafir–ev sahibi ilişkisi çerçevesinde gelişen bu etkileşim, sözlü kültür unsurlarının karşılıklı olarak aktarılmasına ve dönüşmesine yol açmıştır. Yahudilerin kendi topraklarına dönüşleriyle birlikte, temas hâlinde oldukları toplumlara ait pek çok sözlü kültür unsurunu da beraberlerinde taşıdıkları görülmektedir. Bu tezde, Mezopotamya sürgününün Kürdistan Yahudilerinin sözlü kültürü üzerindeki etkileri, sözlü edebiyat ürünleri ve folklorik örnekler üzerinden tespit edilmekte ve analiz edilmektedir. Çalışmanın yöntemi kapsamında konuya ilişkin yazılı kaynaklar taranmış, akademik ölçütlere uygun örnekler seçilmiş ve bu örnekler bilimsel analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Mezopotamya sürgününün Kürdistan Yahudilerinin sözlü kültürü üzerinde belirleyici bir etki yarattığı ve bu etkinin çok sayıda folklorik unsurda açık biçimde gözlemlenebildiği ortaya konulmuştur.Article Mythology and Mysticism: Jamshid and Jâm-i Jam in Mullah Jezer’s Dîvan(2025) Ölmez, Cumhur; Vali, ShahabAs in known, there is a very fundamental relationship between mythology, mythical elements and literature and their use in many literary texts of world literature. In this way, in Kurdish literature, as in all world literature, especially the classical ones, mythical personalities, figures and elements have been used with many representations and meanings and have given a skill to the art of the text. Some of those personalities, figures and elements remain more like literary representations and some of them take on deeper meanings beyond their literary guise, becoming philosophical-gnostic- mystical representations. As a mythical king, Jamshid and Cup of Jamshid (Jâm-i Jam) as a tool for the future are against this representation and occupy a wide place in various literary works. Like many poets of Persian literature such as Senaî, Attar, Rumi and Hafiz, Kurdish poets such Ahmad Khani, Mulah Jezeri, Nali and many others have mentioned Jamshid and his Cup in different meanings and representations. The Divan of Mullah Jezeri, which is one of the masterpieces of Kurdish literature, is one of the richest works in terms of combining literary-mythical and mystical elements, and Jamshid and his famous Cup have also taken their place in this work. The main aim of this study is to try to analyse the poems of Mullah Jezeri and see how he used these two figure/element in a literary-fictional-mystical context. So, first of all, we will focus on both the history of Jamshid and his Cup, as well as their place in the Islamic mystic view and explain the layers of these represntations.Article Book Master Thesis TARİH-İ KURD ADLI YAZMA ESERİN ÇEVİRİSİ VE DEĞERLENDİRMESİ(2018) AÇAR, CAFER; Vali, ShahabBu çalışma Muhammed Şerif Kadı tarafından XIX. yüzyılın başlarında Farsça kaleme alınan Tarih-i Kurd adlı eserin çeviri ve değerlendirmesinden oluşmaktadır. Eser genel olarak Erdelan Emirliği'nin ve bu emirliğin başkenti olan Senendec şehrinin tarihini ihtiva etmektedir. Bunun yanında Erdelan Emirliği'nin komşu Baban Emirliği ile olan ilişkileri ile Osmanlı ve İran devletlerinin birbirleriyle olan münasebetleri de eserde yer bulmaktadır. Erdelan Emirliği'nin kuruluşundan 1813 yılına kadarki olayları kronolojik bir sırayla aktaran müellif, XVIII.yüzyılın ortalarından sonra cereyan eden hadiselerin birebir tanığıdır. Bu çalışmada ayrıca Tarih-i Kurd adlı eserin ortaya çıktığı tarihsel-sosyolojik arka planın anlaşılabilmesi için İran coğrafyasında şekillenen Kürt tarihi yazma geleneği de irdelenmiş ve Erdelan Tarih Okulu olarak adlandırılan mektebin tarih yazıcılığı ve ortaya koyduğu eserler tartışılmıştır.Master Thesis WELIYÊN KURD DI NEFAHATU’L-UNSÊ DE(2019) Mehmet Emin Cırık; Cırık, Mehmet Emin; Vali, ShahabTesewwuf û mijarên têkildarî wê di dirêjahiya dîrokê de bala gelek vekoleran, bi taybet rojhilatnas û vekolerên ku li ser dîn û baweriyên rojhilatê dixebitin, kişandiye ser xwe. Yek ji wan hêlan mijara tesewwufa di nava kurdan de û weliyên kurd e. Hin xebat di vî warî de hatine kirin, lê dîsan jî têr nakin. Ji bo vê yekê mirov dikare serî li klasîkên tesewwufê bide. Gelek klasîkên erebî û farisî li ser tesewwuf û ewliyayan û menqebeyan hene. Yek ji wan klasîkan berhema bi navê Nefahatu‟l-Uns min Hezerati‟l-Quds a Nûreddîn Ebdurehmanê Camî (k. d. 898/1492) ye ku di sedsala 15an de bi zimanê farisî hatiye nivîsansin û tê de qala 618 weliyan û menqebeyên li ser wan hatiye kirin ku 34 jê jin in. Di nava vê berhemê de navên gelek weliyên kurd jî tên dîtin ku xebata me ya sereke li ser wan e. Eger ev berhem û weliyên kurd ên ku navên wan tê de hatine, baş bên vekolîn, bersivên gelek pirsên li ser hêla qalkirî dikarin bên dîtin û heta bigire gelek mijarên têkildarî dîrok, edebiyat, çand û bîr û baweriyên kurdan jî ron bibin. Armanca vê xebatê, diyarkirin û tespîtkirina weliyên kurd û menqebeyên wan di Nefehatu‟l-Uns a Nûreddîn Ebdurahmanê Camî de ye ku dikare di gelek warên cuda de bi kêrî kurdologan bê.
