Yapay Zekâ ve Dijital Dindarlık Araştırmaları: Sistematik İnceleme ve Tematik Analiz

Abstract

Toplumsal değişimi tetikleyen birçok faktörden söz edilmekte, son dönemlerde iletişim/bilişim ağları, dijitalizm, yapay zekâ vb. gelişmeler bu değişim serüveninde belirleyici öneme sahip olgular olarak gösterilmektedir. Teknoloji, dijitalleşme ve dindarlık arasındaki ilişki ve küreselleşmenin etkisiyle de yaşanan bu sosyo-kültürel değişim/dönüşümler, sosyal bilimler disiplininde problematik bir alana tekabül etmektedir. Bu meyanda “yapay zekâ dindarlığı, tekno dindarlık, dijital dindarlık, hibrit dindarlık vb.” anahtar kavramlar etrafında toplanan tezleri ve eserleri tematik bir perspektifle bir araya getirmeyi amaçlayan bu çalışma, bu hususta geniş bir spektrum sunmaktadır. Dijitalleşme, teknoloji, yapay zekâ ve dindarlık çerçevesinde ele alınan literatürün anlam örüntülerini derinlemesine çözümlemeyi hedefleyen bu çalışmada, yorumlayıcı ve tematik bir yaklaşımın öne çıktığı nitel araştırma deseni benimsenmiştir. Türkiye’de yapay zekâ ve dindarlık meselesinde genellikle “dijital din hizmetleri, pratik kullanım ve kaygı-temelli tutumlar” üzerine yoğunlaşıldığı, Batı literatüründe ise daha fazla teorik ve çoğulcu yaklaşımların üretildiği anlaşılmaktadır. Yapay zekâ ve dijital teknolojilerinin “dini otoriteyi yeniden şekillendirme, ritüel ve pratikleri yeni formlara dönüştürme, dini bilgiyi yeniden inşa etme veya standartlaştırma, dindarlığı öznelleştirme/bireyselleştirme ve yeni dindarlık tipolojileri üretme” potansiyeline sahip olabileceğini yansıtan çalışmalar ilgili literatürde dikkat çekmektedir. Buna ek olarak, dini pratikleri kolaylaştıran bir araç olarak görülen yapay zekâ, sahip olduğu potansiyelin öngörülemez tehdit ve kaygıları nedeniyle araştırmacıların çok yönlü bir perspektifle ve derinlikli bir analiz süreci yürütmelerini zorunlu kılmaktadır. Yapay zekânın sosyo-gündelik yaşama yönelik etkileri hızla genişlemekte ve birbirinden farklı amaçlarla yapılmış çalışmalar bu etkileşime dair bilgiler sunmaktadır. Bu meyanda farklı disiplinlere dağılmış araştırmaların tematik halde tasnif edilmesi, sonraki çalışmalar için yol gösterici olacaktır. Özellikle teknoloji–dindarlık–mahremiyet ekseninde üretilen akademik tartışmaların karşılaştırmalı biçimde analiz edilmesi, literatürde hangi meselelere yoğunlaşılmış olduğunu ortaya koyacak ve gelecekte yapılacak araştırmalara daha net bir teorik çerçeve oluşturma imkânı sağlayacaktır.