İdealizmden Teslimiyete: Gökyüzü ve Şeftali Bahçeleri Eserlerinde Aydın İflası

Abstract

Bu çalışma, Türk edebiyatında modernleşme süreciyle birlikte belirgin hale gelen aydın sorunu ekseninde, Refik Halit Karay’ın Şeftali Bahçeleri hikâyesi ile Reşat Nuri Güntekin’in Gökyüzü romanını karşılaştırmalı bir perspektifle analiz etmektedir. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan süreçte Batılı değerler ve pozitivist dünya görüşüyle donanmış aydın tipinin, taşra gerçekliği ve geleneksel, muhafazakâr doku karşısında yaşadığı kimlik krizleri metinlerin temel izleğini oluşturmaktadır. Çalışmada, başlangıçta rasyonel ve reformist ideallerle yola çıkan Agâh Bey ve Gökyüzü anlatıcısının, karşılaştıkları sosyokültürel direnç neticesinde yaşadıkları idealizmin çöküşü süreci irdelenmektedir. İncelemede; aydının halka yabancılaşması ve Batılılaşmanın getirdiği kimlik parçalanması gibi temalar ele alınmaktadır. İnceleme sonucunda, her iki eserdeki aydın karakterlerin, toplumsal dönüşümü sağlama iddiasıyla girdikleri süreçte yerel dinamiklere mağlup oldukları ve başlangıçtaki kurtarıcı rollerinden uzaklaşarak hedonist veya teslimiyetçi bir tutuma sürüklendikleri saptanmıştır. Bu durum, Türk modernleşme tarihindeki aydın-halk kopukluğunun kurmaca metinlerdeki yansıması olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, aydın tipolojisinin yaşadığı bu iflasın edebî düzlemdeki estetik ve sosyolojik tezahürlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.