Mardin’deki Kürt Medreselerinde Gündelik Hayat: Zaman, Mekân ve Dil Pratikleri

Abstract

Bu çalışma, Mardin ili ve bağlı ilçelerinde (Artuklu, Midyat, Kızıltepe) faaliyet gösteren Kürt medreselerindeki gündelik hayat pratiklerini zaman, mekân ve dil boyutlarında sosyolojik, pedagojik ve sosyolinguistik bir çerçevede analiz etmektedir. Araştırmanın ampirik zemini; söz konusu medreselerde yürütülen katılımcı gözlemler ve on bir müderris ile mucaz/mezun talebeyle (K01-K11) gerçekleştirilen derinlemesine yarı yapılandırılmış mülakatlardan oluşmaktadır. Veriler tematik kodlama yöntemiyle çözümlenmiş; geçerlilik için katılımcı anlatıları, gözlem notları ve yazılı birincil kaynaklar üçgenleme ilkesiyle karşılıklı sınanmıştır. Kuramsal çerçeve, Bourdieu’nün habitus ve alan kavramları, Fishman’ın dil kullanım alanı modeli, Lefebvre’in gündelik hayat eleştirisi ve de Certeau’nun taktik kavramı üzerine inşa edilmiştir. Bulgular üç temel eksen etrafında örgütlenmektedir. Birincisi, teheccüd, sabah, kuşluk, öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarının gündelik zamanı ontolojik olarak yapılandırması ve medresenin modern saat temelli takvimin dışında özgün bir rutin ve ritim üretmesidir. İkincisi, hücre adıyla bilinen dar mekânın mir ve dorçilerle gerçekleşen kolektif hizmet, ortak yemek/sofra, müzakere seansları ve Cuma tatili pratikleri aracılığıyla birincil bir habitus üretme alanına dönüşmesi; talebenin beden disiplinini, ahlâkî eğilimlerini ve kurumsal kimliğini bu mekânda içselleştirmesidir. Üçüncüsü, Kürtçenin eğitimden günlük sohbete, iletişimden müzakereye kadar her alanda kurucu bir dilsel konum elde etmesidir. Bu kurumsal meşruiyet, resmi bir otoritenin zorlamasıyla değil, öğrencilerin kültürel varlığının ve ağırlığının tabandan tavana doğru ürettiği dinamik bir süreçle inşa edilmiştir. Bu dinamiğin en somut göstergeleri, bazı Kürtçe eserlerin tüm talebeler tarafından ezberlenmesi ile anadili Arapça olan seydaların zamanla Kürtçeyi ders anlatım dili olarak benimsemesidir. Bu araştırma, Kürt medreselerine yönelik ezberleri esneterek buraların sadece dini bilginin aktarıldığı yerler olmadığını göstermektedir. Bu kurumlar; gündelik hayatın içindeki sıradan pratikler sayesinde dilin, kolektif kimliğin ve kültürel hafızanın her gün yeniden üretildiği, kendine has ve çok katmanlı birer sosyolinguistik saha olarak karşımıza çıkarmaktadır.