İmam Hatip Lisesi Öğrencilerinde Tanrı Algısı ve Din Dışı Yönelimlerin Dijital Alışkanlıklar Bağlamında İncelenmesi

Abstract

Dijital çağ, din eğitimi açısından aile ve okul gibi ortamlardan farklı olarak, bağlamından kopuk ve çoğu zaman seküler içeriklerle dolu, sosyal medya platformları ve yapay zekâ algoritmalarının hâkim olduğu dijital ortamları beraberinde getirmiştir. Bu değişim, dinî inanç ve değerlerin yoğun bir şekilde sorgulandığı ergenlik döneminde olan “dijital yerliler” için durumu daha da kritik hale getirmiştir. Bu bireyler arasında imam hatip öğrencileri, geleneksel din eğitimi ile dijital dinî içerikler arasındaki gerilimi daha yoğun bir şekilde hissetmektedir. Buna rağmen, imam hatip liselerinde okuyan öğrencilerin dinî düşünce ve duygularına bağlı Tanrı algıları, din dışı yönelimleri ve bu yönelimlerin dijital alışkanlıkları ile ilişkisini değerlendiren araştırmaların çok sınırlı olduğu anlaşılmaktadır. Bu araştırma, imam hatip lisesi öğrencilerinin, dijitalleşmeyle birlikte inanç sistemlerini nasıl şekillendirdiklerini anlamanın gerekliliğinden hareketle bu öğrencilerin dijital alışkanlıkları ile Tanrı algıları ve din dışı yönelimleri arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Bu dinamikleri incelemek için araştırma, nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeline göre tasarlanmıştır. Veriler, Türkiye'nin Mardin ilindeki İmam Hatip liselerine devam eden 524 öğrenciden amaçlı örnekleme yöntemi kullanılarak toplanmıştır. Örneklem ağırlıklı olarak kızlardan ve 12. sınıf öğrencilerinden oluşmuştur. Araştırmada veri toplama araçları olarak “Kişisel ve Dijital Dinî Alışkanlıklar Formu”, “Tanrı Algısı Ölçeği” ve “Din Dışı Yönelim Ölçeği” kullanılmıştır. Elde edilen veriler, SPSS 22.0 programı kullanılarak Pearson korelasyonu, t-testleri, tek yönlü varyans analizi ve post hoc gibi istatistiksel yöntemlerle analiz edilmiştir. Araştırmada kullanılan her iki ölçek de sırasıyla 0,886 ve 0,838 Cronbach’s Alpha değerleri ile yüksek seviyede iç tutarlılık göstermiştir. Bulgular, imam hatip lisesi öğrencilerinin yüksek düzeyde olumlu Tanrı algısına sahip olduklarını ve din dışı yönelimlerinin oldukça düşük olduğunu ortaya koymuştur. Bu iki değişken arasında güçlü bir negatif ilişki tespit edilmiştir. Bu da olumlu bir Tanrı algısının güçlenmesiyle, deizm ve ateizm gibi din dışı yönelimlerin önemli ölçüde azaldığını göstermiştir. Dijital alışkanlıklar açısından, öğrencilerin büyük çoğunluğu, günde iki saat ve daha fazla zamanını dijital ortamlarda ve özellikle sosyal medyada geçirmektedir. Araştırma, din dışı yönelimde, kullanım süresine bağlı kritik bir eşik olduğunu ortaya koymuştur. Buna göre dijital ortamları kullanma süresine bağlı olarak olumlu Tanrı algısının kademeli bir şekilde düştüğü, din dışı yönelimlerinse dijital ortamları günlük beş saatin üzerinde kullanan öğrencilerde görüldüğü tespit edilmiştir. Ancak araştırma, dijitalleşmenin dinî düşünce ve duygular açısından her zaman olumsuz sonuçlar vermediğini de ortaya koymuştur. Dijital ortamları bilinçli bir şekilde dinî konular, özellikle de inançla ilgili sorular hakkında araştırma yapmak için kullanan öğrencilerin, olumlu Tanrı algıları daha yüksek ve din dışı yönelim düzeyleri daha düşük bulunmuştur. Ayrıca bulgular, dinî bilgi kaynağı olarak hem dijital ortamları hem de geleneksel kaynakları kullanan, dijital ortamlarda edindikleri dinî bilgileri yazılı kaynaklardan veya güvendikleri kişilerden teyit eden öğrencilerin daha dengeli bir inanç yapısına sahip olduklarını göstermiştir. Araştırmada, dijital ortamların bizâtihi din dışı yönelimlere sebep olan bir yapı olmadığı, dijital ortamların öğrenciler üzerindeki etkilerinin aile, okul ve resmî/sivil dinî yapılar gibi çevre kültürü etkisi, bilinçli kullanım, araştırılan dinî konuların mahiyeti, içerik ve dijital mecra tercihleri, kullanım amaçları, dijital dinî bilginin teyidi vb. birçok faktöre bağlı olarak şekillendiği sonucuna varılmıştır. Dolayısıyla ebeveyn, öğretmen ve din eğitimiyle ilgili kişilerin, içerik üretimine ve yönetimine odaklanmaları, gençlerin inanç ve değerleriyle ilgili sorunlarının çözümünde, iletişim kanallarının açık ve sürdürülebilir olmasına öncelik vermeleri, zorlayıcı veya kısıtlayıcı tutumlar yerine daha destekleyici ve entelektüel açıdan onları tatmin edici dinî ortamlar oluşturmalarının önemi vurgulanmıştır.