Dêrsım de Îtîqadê Raya Heqî û Ocaxa Qızılbelî

Abstract

Bu çalişmada Dersim bölgesindeki yaşayan Hak Yolu inancı ve bu inanca bağlı olan Kızılbel Ocağı üzerinde durulmuştur. Kızılbel Ocağı Hak Yolu inancına bağlı olan bir ocak olmakla beraber Alevilik inanç sisteminde önemli bir yer edinmektedir. Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, insan hayatında inancın yeri ve anlamı anlatılmıştır. Ardından Anadolu'nun bazı bölgelerinde yaşanan Alevilik inancı tanıtılmıştır. Alevilik içindeki farklı bir inanç yolu olan Hak Yolu inancı üzerinde durulmuştur. Bu inanç içinde 'Hak-Muhammed-Ali' anlayışı, halk arasında mübarek sayılan kişiler, kamiller ve seyitler gibi inanç önderlerinin rolleri açıklanmıştır. Bu bölüm daha çok yazılı kaynaklara dayanarak hazırlanmıştır. İkinci bölümde, Dersim'de yaşayan halkın inancı anlatılmıştır. Musahiplik, kirvelik, zîyaret yerleri, cem törenleri ve Hızır inancı gibi konulara yer verilmiştir. Hak Yolu inancına bağlı bazı ritüeller, Gaxan ve Hawtemal gibi bazı önemli aylar ve Hewşê Mamud Xanî ile Zîyara Baxire gibi önemli mekanlar tanıtılmıştır. Bu bilgiler, Dersim'deki Hak Yolu inancının önemli şahsiyetleri ve araştırmacıları ile yapılan röportajlara dayanır. Üçüncü bölümde ise Kızılbel Ocağı ve bu ocağa bağlı bazı önemli şahsiyetler üzerinde durulmuştur. Bu şahsiyetlerden Kızılbelli Bava Rıza ve Ana Sultan, Kızılbel Ocağı'nın içinde önemli bir yerde bulunmaktadırlar. Ocağın içinde anlatılan kerametler, yapılan cemler, Kızılbel Perdesi gibi semboller aktarılmıştır. Bu bilgiler, ocağın mensuplarıyla yapılan röportajlara dayanmaktadır. Bu tez hem yazılı hem de sözlü kaynaklara dayanarak Dersimdeki Hak Yolu inancını ve Kızılbel Ocağı'nı tanıtmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Dersim, Alevilik, Hak Yolu, Kızılbel, GülbankThis study focuses on the Raya Heqî (Path of Truth) belief system practiced in the Dersim region and the Qizilbel's Ocax (religious lineage) affiliated with this belief. While Qizilbel Ocax is connected to the Raya Heqî tradition, it also holds a significant position within the broader Alevi religious system. The study is structured into three main sections. The first section explores the role and significance of belief in human life. It then introduces the Alevi belief system as practiced in various regions of Anatolia and delves into the Raya Heqî path as a distinct branch within Alevism. Within this context, the understanding of 'Haq-Muhammad-Ali,' the roles of spiritually revered figures such as saints (evliyas), kamils, and seyids are examined. This section is primarily based on written sources. The second section focuses on the religious practices of the people living in Dersim. It discusses key elements such as müsayiplik (spiritual brotherhood), kirvelik (ritual kinship), sacred visitation sites (ziyarets), cem ceremonies, and the belief in Xizir. Specific rituals associated with the Raya Heqî tradition are also introduced, including significant months such as Gaxan and Hawtemal, as well as sacred sites like the Tomb of Mahmut Han and the Zîyara Baxire. This information is based on interviews with important figures and researchers of the Hak Yolu faith in Dersim. The third section examines the Qizilbel's Ocax and some of its prominent figures. Among them, Bava Riza from Qizilbel and Ana Sultane occupy a central place within the Ocax. Narratives of spiritual wonders (keramets), the cem rituals held within the Ocax, and symbolic elements such as the Qizilbel of Perda are conveyed. This section relies on oral histories and interviews with members of the Ocax. Drawing on both written and oral sources, this thesis aims to present an in-depth introduction to the Raya Heqî belief system and the Qizilbel's Ocax as they are practiced and maintained in the Dersim region. Keywords: Dersim, Alevism, Raa Haqi, Qizilbel, Gulvang