Bar ʿEbroyo’nun Nomocanon’unda Süryani Aile Hukuku: Nişan ve Evlilik

Abstract

Bu makale, 13. yüzyıl Süryani Ortodoks düşünce geleneğinin önde gelen temsilcilerinden biri olan Mafriyan Bar ʿEbroyo’nun (Bar Hebraeus, ö. 1286), özgün adı Kṯobo d-Hudoye (“Yönergeler Kitabı”) olan Nomocanon adlı hukuk derlemesindeki nişan ve evlilik hükümlerini incelemektedir. Çalışma, eserin “Nişan ve Evlilik” başlıklı bölümüne odaklanmaktadır. Bu bölüm, aile hukukunun kilise kanonlarıyla, Geç Antik Çağ Roma hukuku mirasıyla, Yahudi hukuk geleneğiyle ve Orta Çağ İslam dünyasının sosyo-hukuki uygulamalarıyla ilişkisini ele almaktadır. Türkiye’de Bar ʿEbroyo üzerine yapılan çalışmalar büyük ölçüde teolojik, felsefi veya tarihsel boyutlarla sınırlı kalmış, onun aile hukuku hükümleri henüz sistematik biçimde incelenmemiştir; bu makale söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.Çalışma, Roma hukukunun klasik metinlerini, Mişna ve Maimonides’in Mişne Tora’sı gibi Yahudi hukuk kaynaklarını ve İslam hukukunun temel kaynaklarını karşılaştırmalı bir çerçevede kullanmaktadır. Görünürdeki benzerlikler doğrudan bir iktibasın kanıtı olarak ele alınmamakta; özellikle İslam hukukuyla yapılan karşılaştırma, 13. yüzyılda dolaşımda olan ortak normatif kavramlara dayandırılmakta ve nişan, mehir, velayet, nafaka gibi belirli hukuki kategorilerdeki yapısal yakınlıklar üzerinden somutlaştırılmaktadır. Makale, Nomocanon’u salt bir kilise hukuku derlemesi olarak değil, İslam idaresi altındaki Süryani Hıristiyan toplulukların kendi normlarını çevre hukuk gelenekleriyle etkileşim içinde yeniden düzenlediği çoğul bir hukuk metni olarak ele almaktadır. Bu çerçevede çalışma, evlilik sözleşmesinin hukuki ve toplumsal işlevlerini, duroa ve pernṯo kavramlarını, nişan ve evlilik süreçlerini, ayrıca evlenme engelleri, boşanma, velayet, nafaka, kölelik ve kadının hukuki statüsüne ilişkin düzenlemeleri sistematik biçimde incelemektedir. Bar ʿEbroyo’nun hükümleri Roma, Yahudi ve İslam aile hukuku gelenekleriyle karşılaştırıldığında, bu düzenlemelerin ne bütünüyle kapalı bir Süryani kanonik sistemin ürünü ne de çevre hukuk geleneklerinden basit bir aktarım olduğu görülmektedir; Nomocanon, bunun yerine Süryani kanonik mirasının Orta Çağ dünyasının hukuk ekolojisi içinde seçici, bilinçli ve iç tutarlılığa sahip biçimde yeniden inşa edildiği bir metin olarak okunmalıdır.Bu okuma, hukuki kavram ve kurumların farklı dinî gelenekler arasında nasıl dolaştığını ve yerel bağlamlarda nasıl yeniden yorumlandığını göstermektedir. Bulgular, Bar ʿEbroyo’nun evliliği hem Süryani Kilisesi’nin kutsal sırlarından biri hem de mülkiyet, soy, toplumsal statü, cinsiyet rolleri, hane düzeni ve cemaat disipliniyle yakından bağlantılı hukuki bir kurum olarak kavramsallaştırdığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Nomocanon’daki nişan ve evlilik hükümleri, Süryani aile yapısının dönüşümünü, İslam dünyasında yaşayan Hıristiyan toplulukların hukuki uyum stratejilerini ve Orta Çağ’da dinler arası hukuki kavram dolaşımını anlamak bakımından temel bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu yönüyle çalışma, Orta Çağ’da çoğul hukuk düzenlerinin etkileşimine dair daha geniş bir tartışmaya katkı sunmakta, aynı zamanda Bar ʿEbroyo’nun hukuk düşüncesine ilişkin ulusal literatürdeki bir boşluğu doldurmaktadır.