İzz B. Abdüsselâm'a Göre Mârifetullah ve Müslüman Kişiliğin Oluşumu

Abstract

Modern dönemde bireylerin karşı karşıya kaldığı kimlik, anlam ve aidiyet krizleri, İslâm düşüncesinin temel kavramlarından olan mârifetullahın yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır. XIII. yüzyılda yaşamış ve döneminin önde gelen âlimlerinden biri olan İzz b. Abdüsselâm (ö.660/1262), Şeceretü'l-Maʿârif ve'l-Ahvâl ve Sâlihu'l-Akvâl ve'l-Aʿmâl adlı eserinde mârifetullahı yalnızca nazarî bir bilgi alanı olarak değil, amelî boyutlarıyla birlikte sistematik bir şekilde ele almıştır. Bu araştırmada, İzz b. Abdüsselâm'ın mârifetullah anlayışı ve bu anlayışın Müslüman kişiliğinin oluşumundaki rolü incelenmiş; modern dönemdeki manevi ve ahlâkî çözülmelere karşı sunduğu imkânlar tartışılmıştır. Nitel yöntem çerçevesinde yürütülen çalışmada kavramsal çözümleme, klasik metin tahlili ve mukayeseli değerlendirme teknikleri kullanılmıştır. İlk olarak müellifin hayatı, ilmî şahsiyeti ve yaşadığı dönemin sosyo-politik yapısı değerlendirilmiş; ardından mârifet, bilgi ve ilim kavramlarının tanımları ile aralarındaki ilişkiler ortaya konmuştur. Müellifin mârifet anlayışı açıklanmış; Allah'ın zâtının tanınması ve ilahî sıfatların özümsenmesinin bireysel ve toplumsal yansımaları analiz edilmiştir. Bulgular, mârifetullahın iman, ihsan ve takva ile birleştiğinde bireysel şahsiyetin kemale erdiğini, ahlâkî duyarlılığın arttığını ve toplumsal adaletin güçlendiğini göstermektedir. İzz b. Abdüsselâm'ın mârifetullah modelinde, bu kavram; Allah'ın rubûbiyyetinin idraki, kulun acziyetinin kabulü, iman-amel bütünlüğü içerisinde ahlâkî dönüşümün sağlanması ve toplumsal yapının sağlamlaştırılmasını kapsayan bütüncül bir çerçeve olarak sunulmaktadır. Sonuç olarak, söz konusu yaklaşım, modern bireyin manevi direncini artırma ve kimlik krizlerine çözüm sunma potansiyeline sahip bir ahlâk ve kişilik inşa modeli ortaya koymaktadır.

In the modern era, the crises of identity, meaning, and belonging faced by individuals necessitate a renewed examination of maʿrifat Allāh, one of the fundamental concepts of Islamic thought. ʿIzz b. ʿAbd al-Salām (d. 660/1262), a leading scholar of the thirteenth century, in his work Shajarat al-Maʿārif wa-l-Aḥwāl wa-Ṣāliḥ al-Aqwāl wa-l-Aʿmāl, addresses maʿrifat Allāh not merely as a theoretical field of knowledge but also systematically in its practical dimensions. This study examines Izz b Abd al-Salām's understanding of maʿrifat Allāh and its role in the formation of the Muslim personality, and discusses the opportunities it offers in response to the moral and spiritual disintegration of the modern period. Conducted within the framework of qualitative research, the study employs conceptual analysis, classical text analysis, and comparative evaluation techniques. It first evaluates the author's life, scholarly character, and the socio-political context of his era; then presents the definitions of maʿrifa, knowledge (ʿilm), and information (maʿlūm), along with the relationships between them. The author's conception of maʿrifa is explained, and the individual and societal reflections of recognizing God's Essence (dhāt) and internalizing His Divine Attributes (ṣifāt) are analyzed. The findings indicate that when maʿrifat Allāh is combined with īmān, iḥsān, and taqwā, it leads to the perfection of individual personality, increases moral sensitivity, and strengthens social justice. In Izz b Abd al-Salām's maʿrifat Allāh model, the concept encompasses the recognition of God's Lordship (rubūbiyya), the acknowledgment of human incapacity, the realization of moral transformation within the integrity of faith and action, and the consolidation of the social structure. In conclusion, this approach presents a moral and personality-building model capable of enhancing the spiritual resilience of the modern individual and providing solutions to identity crises.