Osmanlı Diyarbakır’ında Kelekçilerin Örgütlenme Yapısı ve İlişki Ağları

Abstract

Keçi veya koyun tulumlarının şişirilmesi ve üzerlerine keresteden platformların eklenmesiyle yapılan kelek, Osmanlı dönemi boyunca Dicle Nehri’nin DiyarbakırMusul arası kısmında hem nakliyat hem de ulaşımda kullanılan yegâne vasıta olmuştur. Diyarbakır ve çevresinde üretilen mal ve eşya, kelek vasıtasıyla Irak pazarlarına, oradan da uluslararası pazarlara taşınmıştır. Şehir ticareti ve ulaşımındaki etkin rolüne dayalı olarak, kelek imâl eden ve onu nehir yolunda kullanan kelekçiler, şehrin iktisadi örgütlenmesinin önemli bileşenlerinden biri hâline gelmiştir. Dicle’nin Musul’a kadar olan kısmının topoğrafyası ve sığ debisinin kelek dışında başka bir vasıtaya imkân tanımaması kelekçiliği, bu bölgeyle sınırlı bir mesleğe dönüştürmüştür. Böylece kelekçilik, Osmanlı Devleti’nin esnaf birliklerinin belli ilkelere bağlı olarak işleyen yapısına Diyarbakır bölgesine münhasır bir meslek olarak dâhil olmuştur. Mesleki anlamda kelekçiliğin örgütsel yapısı ve bu yapıdan kaynaklı ilişkiler ağına dâir çalışma eksikliği, bu konuya yönelmemizi sağlamıştır. Söz konusu eksikliği gidermek amacıyla hazırladığımız bu çalışmada, kelekçilik mesleğine ve loncasına yönelik detaylı bilgiler sunulmaktadır. Çalışmada, Osmanlı Arşivi ve Diyarbakır Şer’iye Sicillerinin 18. yüzyıl ile 19. yüzyılın ilk yarısına ait verilerinden hareketle, Osmanlı Dönemi’nde Diyarbakır ekonomisinin önemli bir iş kolu olan kelekçiliğin örgütlenme biçimi ve işleyiş düzeni incelenmiştir. Bu çerçevede mesleki örgütlenmenin işleyişinde kelekçilerin devlet ve esnaf örgütleriyle kurduğu ilişki ağları tespit edilerek söz konusu ilişkinin yapısı çözümlenmeye çalışılmıştır.

Kelek, an ancient type of raft, made of timber and wooden frames laid upon inflated goatskins, had been the sole vehicle of transportation and carrying in the Diyarbakır-Mosul part of the Tigris River during the Ottoman period. The goods and commodities produced in Diyarbakır and its surroundings got into Iraqi markets by means of keleks and from there to international markets. In addition to commodities, the utilization of kelek also in passenger transportation has made the kelek raftsmen, who manufactured and used kelek on the river road, an important component of the economic organization of the city. In the professional sense, the organizational structure of kelek raftsmen and the lack of study on the network of relationships stemming from this structure have led us to address this issue. This study, which we prepared in order to fill the deficiency in question, gives detailed information based on documents related to the profession of kelek raftsmen. Based on the data collected from the Ottoman Archives and Diyarbakır Court Records, this study examines the organizational structure and functioning order of kelek raftsmen, which was an important business line of the economy of Diyarbakir in the Ottoman period. In this framework and within the context of functioning of their professional organization, the relationship networks established by kelek raftsmen with the state and other craftsman’s organizations were determined and the structure of these relationships were tried to be analyzed.